دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٠٣ - ٤ - ٥ فعاليتهاى علمى و فرهنگى شيعيان

جلوى فعّاليت آنان را بگيرد.

با رونق يافتن كار معتزليان در اين دوره، حديث‌گرايان اهل سنّت (اهل حديث) تا حدّى به حاشيه رانده شدند؛ ولى در نيمه دوم قرن سوم با ظهور ابو الحسن اشعرى (٢٦٠- ٣٢٢ ق)، عالم مشهور اهل سنّت، و مناظرات او با ابو على جبايى معتزلى و نيز تحت حمايت‌هاى حكومت عبّاسى، گرايش سنّتى و حديثى در ميان اهل سنّت از نو قوّت گرفت، به طورى كه قرن چهارم و بيش از آن، قرن پنجم- يعنى اوايل غيبت كبرا- را بايد عصر اشعريان قلمداد كرد.[١]

٤- ٥. فعّاليت‌هاى علمى و فرهنگى شيعيان‌

شهرهاى اسلامى مانند كوفه، بصره و بغداد در عراق و نيز قم و رى، نيشابور، مرو و بخارا و بسيارى شهرهاى ديگر، مراكز فعّال علمى و فرهنگى گرديده بودند.[٢]

در شهرهاى ياد شده، به طور معمول، خاندان‌هاى شيعه‌مذهبى زندگى مى‌كردند كه زعامت دينى و اجتماعى شيعيان را به عهده داشتند و از ميان آنها، دانشمندان و فقيهان و وكيلان ظهور مى‌كردند، چنان كه در بغداد، خاندان نوبخت، در كوفه، آل اعيَن، در نيشابور، خاندان شادان، در سمرقند و كش، عيّاشى و شاگردان وى همچون كشّى، در رى، خاندان بابويه و در قم، خاندان اشعرى از چنين موقعيتى برخوردار بودند.[٣] در شهرهايى كه جمعيت خالص شيعه نداشتند، شيعيان و خاندان‌هاى مشهورشان عمدتاً در محلّاتى خاص سكنا مى‌گزيدند و به اين ترتيب، انسجام و هماهنگى بيشترى با يكديگر مى‌يافتند. در بغداد، كرخ، مهم‌ترين محلّه شيعيان در قسمت غربى شهر بود كه بارها نيز مورد هجوم‌

[١]. در اين باره، ر. ك: فرهنگ فرق اسلامى، مشكور، ذيل نام دانشمندان نام‌برده و تاريخ سياسى اسلام، حسن ابراهيم حسن: ج ٣ ص ٣٤٩ و بعد از آن.

[٢]. در اين باره، ر. ك: أحسن التقاسيم و معجم البلدان ذيل نام شهرها.

[٣]. در اين باره، ر. ك: أحسن التقاسيم و معجم البلدان ذيل نام شهرها.