دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٠٢ - ٤ - ٤ گسترش مكتب معتزله

(م ٣١٠ ق) در اواخر اين قرن، صاحب مكتبى فقهى به نام «جريريّه» بود كه البتّه نتوانست در مقابل مكاتب پيشين، جايگاه مناسب مردمى بيابد.

٤- ٣. نگاشته‌هاى علوم ديگر

نگاشته‌هاى حوزه‌هاى معرفتى ديگر نيز در اين دوره، فراوان و شايسته ذكرند كه نشان دهنده بلوغ فرهنگى در اين دوره اند.

كتاب‌هايى همچون: الطبقات الكبرى نگاشته ابن سعد (م ٢٣٠ ق)، المصنّف ابن ابى شيبه (م ٢٣٥ ق)، فضائل الصحابةى احمد بن حنبل (م ٢٤١ ق)، إصلاح المنطق ابن سكّيت (م ٢٤٤ ق)، البيان و التبيين جاحظ (م ٢٥٥ ق)، تاريخ مدينه ابن شبه (م ٢٦٢ ق)، عيون الأخبار ابن قتيبة (م ٢٧٦ ق)، أنساب الأشراف بلاذرى (م ٢٧٩ ق)، كتاب‌هاى ابن ابى الدنيا (م ٢٨١ ق)، تاريخ اليعقوبى (م ٢٨٥ ق)، تاريخ الطبرى (م ٣١٠ ق)، تفسير الطبرى (م ٣١٠ ق)، از اين جمله‌اند.

٤- ٤. گسترش مكتب معتزله‌

در اوايل سده سوم، تحت حمايت‌هاى مأمون و معتصم و واثق، معتزليان، ميدان‌دار گفتگوهاى علمى- دينى بودند و به نشر انديشه‌هاى عقل‌گرايانه خود و تبيين اصول دين بر اين مبنا مى‌پرداختند. ابو هذيل علاف (م ٢٣٥ ق) با نظرات مشهور خود در كلام، فرقه هذيله را پديد آورد. ابو الحسين خيّاط، ابن راوندى، ابو عمرو جاحظ (م ٢٥٥ ق) و ابو القاسم بلخى (م ٣١٩ ق) از ديگر چهره‌هاى نامدار در اين حوزه اند. امّا نام‌آورترين معتزليان، ابو على جبايى (م ٣٠٣ ق) بود كه در مناظره با ديگر انديشمندان و از جمله شيعيان، آوازه فراوانى يافت.

اگر چه از زمان متوكّل عبّاسى، رويكرد دينى حكومت در مخالفت با معتزليان بود، ولى چنان كه مشهود است، آنان تا اوايل قرن چهارم، از فعّاليت چشمگيرى بهره‌مند بودند و حتّى فتنه خلق قرآن- كه توسّط متوكّل دنبال مى‌شد-، نتوانست‌