رهبران و داعيان ايشان در اين دوره دانسته نيست.[١] اسماعيليان به همين گونه توانستند حركتى را هدايت كنند كه در نهايت در سال ٢٩٦ هجرى به قيامى در تونس در شمال افريقا و برپايى اوّلين حكومت رسمى اسماعيليه (فاطميان) انجاميد.

٢- ٤. قيام قرمطيان‌

در همين زمينه بايد از حركت قرمطيان‌[٢] نيز ياد كنيم كه در نيمه دوم قرن سوم هجرى يعنى در اوايل غيبت صغرا خود را نشان داد و در ادامه دعوت اسماعيليّه بود.

اين حركت كه به حمدان بن اشعث قرمط منسوب است، در زمان معتمد و به سال ٢٦١ هجرى در سواد عراق آغاز شد و دامنه آن به شام و بحرين نيز رسيد. اگر چه حركت آغازين قرمطيان از كوفه بود، ولى چون در عراق ناكام ماندند، به شام روى آوردند و فعّاليت‌هاى گسترده نظامى خود عليه حكومت را در آن جا دنبال كردند.

در شام، زكرويه بن مهرويه فارسى به كمك فرزندانش تلاش فراوانى براى تثبيت قدرت خود به كار بست؛ ولى توفيقى نيافت و جملگى به قتل رسيدند و بدين ترتيب، كار قرامطه شام به پايان رسيد.

امّا در بحرين، قرمطيان توانستند با هم‌داستان كردن ابو سعيد جنابى با خود، موقعيت برترى به دست آورند. ابو سعيد، پايه حكومت قرامطه را در اين منطقه نهاد و پسرش آن را به اوج رسانيد. در زمان وى، نواحى هجر و احسا و قطيف نيز كه از توابع بحرين بودند، تحت نفوذ قرمطيان در آمدند. به نظر مى‌رسد كه در زمان جانشين او ابو طاهر سليمان، انحرافات شديدى در انديشه قرمطيان پديد آمد كه‌

[١]. براى آگاهى بيشتر، ر. ك: فرقه اسماعيليّه، هاجسن و اسماعيليان، برنارد لوئيس، اسماعيليّه، فرهاد دفترى.

[٢]. قرمطيان، شاخه‌اى انشعابى از اسماعيليّه بودند كه به قيام مسلّحانه و كشتار مخالفان با آداب و شعائر رسمى‌اسلام همانند حج اعتقاد داشتند. عقايد آنان به جهت رازدارى شديد آنها، چندان روشن نيست؛ ولى حمله به مكّه در سال ٣١٧ هجرى و سرقت حجر الأسود و كشتار مردمان در اين حرم مقدّس، نام آنها را مشهور كرده است. آنان در سال‌هاى ٢٨٦- ٣٦٦ هجرى در بحرين، احسا و قطيف حكومت داشتند.