دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٨٧ - ٣ امامان و خلافت عباسى

فراوان و سختگيرى‌هاى مأموران عبّاسى، گروه‌هايى از شيعيان شهرهاى ديگر در ملاقات‌هايى نزد امامان مى‌آمدند.[١]

نهاد وكالت در زمان امام عسكرى عليه السلام، وظيفه‌اى سنگين‌تر و خطيرتر به عهده داشت؛ زيرا امام عليه السلام ناچار بود كه با حفظ تقيّه و پنهان نگه داشتن وجود امام دوازدهم از عبّاسيان، موضوع امامت و جانشينى خود را براى خواصّ شيعه بيان كند و اين مهم، تنها با فعّاليت زيركانه وكيلان، تحقّق مى‌يافت. بنا بر اين، وكيلان در نواحى مختلف به فعّاليت خود ادامه دادند و در دوره غيبت صغرا، همچنان تحت اشراف نايبان خاصّ امام دوازدهم، وظايف خود- يعنى اطّلاع‌رسانى به شيعيان و ايجاد ارتباط ميان آنان و امام غايب- را دنبال مى‌كردند.

با توجّه به گزارش‌هاى متعدّدى كه از اسامى و تعداد وكيلان امامان در نواحى مختلف جهان اسلام در دست است، مى‌توان نواحى شيعه‌نشين را كشف نمود.

اطّلاعات موجود در كتب جغرافيايى و دانسته‌هاى تاريخى در باره ارتباط بين مناطق و تعامل آنان با يكديگر نيز به روشن شدن نقاط تاريك و مجهول كمك فراوانى مى‌كنند. بر اين اساس، شيعيان، بيشتر در ايالت عراق (بين النهرين سفلى‌) و در شهرهاى كوفه، مدائن، بغداد و بصره متمركز بوده‌اند و در نواحى جزيره (بين النهرين عليا) و شام بويژه در حلب و طرابلس جمعيتى از شيعيان زندگى مى‌كرده‌اند. بعد از ايالت عراق، ايالت جبال در غرب و مركز ايران بيشترين شيعيان را در خود داشته است. قم، قديمى‌ترين شهر شيعه‌نشين در ايران به شمار مى‌رود و پس از آن، كاشان و آوه و رى، از عمده شهرهاى شيعه‌نشين بوده‌اند. علاوه بر اينها، شيعيان در بيهق، طوس، نيشابور، شيراز، اهواز و شهرهاى آذربايجان و شمارى ديگر از شهرهاى ايران، سكونت داشته‌اند و وكيلانى به نمايندگى از نهاد وكالت در اين مناطق، فعّال بوده‌اند.[٢]

[١]. ر. ك: الغيبة، طوسى: ص ٢١٥.

[٢]. ر. ك: اوضاع سياسى، اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى، حسين زاده: ص ١٤٧ و بعد از آن.