دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٧٩ - ٢ - ٨ حمدانيان(٢٩٣ - ٣٩٢ ق)

ميان رفتند. سامانيان اگر چه مانند طاهريان خود را فرمان‌بردار خلافت بغداد قلمداد مى‌كردند، ولى در امور ادارى و سياسى كاملًا مستقل بودند.

٢- ٧. فاطميان (٢٩٦- ٥٧٨ ق)

اسماعيليان در سده سوم هجرى در عراق و يمن، قيام كردند كه به نتيجه نرسيد؛ ولى قيام آنان در شمال افريقا به پيروزى انجاميد. ابو عبد اللَّه المهدى با ادّعاى مهدويت، دولت فاطمى را در سال ٢٩٦ هجرى در شمال افريقا (كشور تونس فعلى) تشكيل داد و آن را در سال ٣٦١ در مصر و شامات، گسترش داد. آنان به عنوان شيعه اسماعيلى، مذهب تشيّع را رسميت بخشيدند و معارضى بالقوّه براى حاكمان عبّاسى بودند، تا جايى كه گاه چشم اميد عالمان نيز به سوى آنان بود.

٢- ٨. حمدانيان (٢٩٣- ٣٩٢ ق)

ولايت ابو هيجا بر موصل از جانب خليفه عبّاسى در سال ٢٩٣ قمرى آغاز شد و سپس توسّط جانشيان او به حلب و حمص گسترش يافت. گرايش شيعى اين خاندان، زمينه‌ساز گسترش فرهنگ شيعى در اين دولت مستقل در اين سرزمين بود. افرادى همچون نعمانى و ابن زهره، در اين دولت و منطقه زيسته‌اند.

در بررسى تحليلى وقايع سياسى و حوادث اجتماعى اين دوره، اين موارد، حائز اهمّيت اند:

١. خلافت عبّاسى در سال‌هاى ميانى سده سوم هجرى بويژه پس از مرگ متوكّل، اقتدار سياسى خود را از دست داده بود. خلفاى عبّاسى، گاه عاملى بى‌اراده در دست تركان بودند كه اختيار و تدبير لشكر و كشور را در دست داشتند. بدين سبب، آنان خليفه را عزل و يا ديگرى را منصوب مى‌كردند و خليفه جرئت و جسارت درگيرى با آنان را نداشت. سه يا چهار خليفه در اين دوره توسّط درباريان به قتل رسيده‌اند.