دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٥٧ - ٤ - ٣ عدالت و وثاقت

وجود داشت، حتّى يك مورد خيانت و انحراف در سازمان وكالت پديد نمى‌آمد، در حالى كه مسلّم است مواردى از انحراف در اين نهاد، پديد آمده است.[١]

نكته: آگاهى چندانى از ميزان دانش دينى و مباحث حديثى تمام وكيلان در دست نيست. روشن است كه بيشتر وكيلان، از عالمان طراز اوّل و شاخص منطقه جغرافيايى خود نبوده‌اند. حتّى نايبان خاص وكيلان ارشد نيز از عالمان طراز اوّل محسوب نمى‌شدند. عثمان بن سعيد، به غير از رواياتى كه به سبب موقعيت ادارى خود در نهاد وكالت نقل كرده است، روايات اندكى دارد. محمّد بن عثمان و حسين بن روح نيز اگر چه روايات بيشترى دارند، ولى در مقايسه با محدّثان، فقيهان و ديگر عالمان شيعه، از جايگاه علمى ويژه‌اى برخوردار نبوده‌اند. در ميان وكيلان ديگر ناحيه مقدّسه، گاه راويان و عالمانى همچون: احمد بن اسحاق و شلمغانى به چشم مى‌آيند؛ ولى مشخّص است كه ويژگىِ علمى آنان مورد توجّه نبوده است، حتّى در رتبه‌بندى و جايگاه ادارى وكيلان نيز جايگاه علمى آنان مورد توجّه نبوده و ويژگى‌هاى اجتماعى و مديريتى آنان اهميّت بيشترى داشته است.[٢]

در دوره فعاليت وكيلان، حتّى در غيبت صغرا عالمان بزرگى در قم و بغداد مى‌زيستند؛ ولى در نهاد وكالت جايگاهى نداشتند. حتّى حسين بن روح، كتاب التأديب را از شهر بغداد نزد علماى قم فرستاد و نظر آنان را نسبت به آن جويا شد.

از اين جهت، به نظر مى‌رسد كه ويژگى علمى در مجموعه افراد وكالت به عنوان شاخص، لحاظ نمى‌شده است و ويژگى‌هاى اجتماعى، ادارى و تشكيلاتى، مورد توجّه بوده است. جالب آن كه عالمان طراز اوّل شيعى، به وكيلان مراجعه كرده و

[١]. همان جا.

[٢]. ر. ك: جرعه‌اى از دريا: ج ١ ص ١٧٣. آية اللَّه شبيرى زنجانى نوشته‌اند: نوّاب اربعه، هيچ يك به عنوان مراجع علمى طايفه اماميه مطرح نبوده‌اند.