دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٣٩ - ١ - ٢ گسترش مناطق شيعهنشين

شيعه هم در يمن و در بصره مى‌زيسته‌اند.

در سده دوم هجرى و همراه با افزايش شمار شيعيان، مناطق جديدى به عنوان مراكز شيعى پديد آمدند كه گاه فاصله بسيار دورى از مدينه- كه محل اقامت امام عليه السلام بود- داشتند.

از جمله مهم‌ترين مناطق جديد، شهر بغداد- مركز خلافت عباسى- بود كه از آغاز تأسيس آن، منطقه كرخ با هويت شيعى پديد آمد، رشد كرد و مهد عالمان شيعى همچون هشام بن حكم، ابن عمير و ده‌ها عالم شيعى ديگر شد. شهر قم و مناطق اطراف آن همچون آوه نيز در همين دوره به عنوان مركز شيعيان معرفى شد و شيعيان بسيارى به آن جا كوچ كردند. منطقه خراسان، با گستردگى فراوان خود نيز محلّى بود كه شيعيان فراوان داشت. منطقه جبال از مازندران تا همدان نيز محلّ استقرار شيعيان محسوب مى‌شد. افزون بر آن، شيعيان يمن، مصر و بصره نيز رو به فزونى بود. تصوير جغرافيايى از مناطق مورد اشاره مى‌تواند گستردگى و تنوّع جغرافيايىِ شيعيان را تصوير كند، به گونه‌اى كه از شمال خراسان بزرگ تا مناطق غربى ايران و عراق و همچنين تا يمن در جنوب عربستان و كشور مصر را شامل مى‌شود.[١]

روشن است كه ارتباط مستقيم ميان شمار فراوان شيعيان مناطق مختلف با امام عليه السلام ممكن نبود و نياز به وجود رابطان مطمئن براى ارتباط دو سويه، كاملًا احساس مى‌شد تا نيازهاى علمى، اجتماعى و سياسى شيعيان را پاسخ گويد و دستور العمل‌هاى امام عليه السلام را نيز بدانان ابلاغ كند.

[١]. ر. ك: رجال الكشّى: ج ٢ ص ٤٧٤، ٤٨٢، ٥٦٧، ٦٠٥، ٦٢٤، ٧٩٤، ٧٩٩، ٨٠٩، ٨٣٣، ٨٧١، الغيبة، طوسى: ص ٤٣٠، الخرائج و الجرائح: ج ١ ص ٣٢٨، الكافى: ج ١ ص ٤٧٥، المناقب، ابن شهرآشوب: ج ٤ ص ٢٢٠.