بزرگ از گوشه و كنار سرزمينهاى اسلامى سر برآوردند كه برخى از آنها توانستند به قدرتهاى بزرگى تبديل شوند. دولت آل بويه در ايران، دولت فاطميان در شمال آفريقا و دولت حمدانيان در شمال عراق و سوريه، نمونه‌اى از اين دولتهاى قدرتمند هستند. آل بويه با گسترش قلمرو خود از مركز ايران به سمت غرب بر خوزستان و بغداد نيز استيلا يافتند و قدرت سياسى را از خليفه ستاندند. آنان با در اختيار گرفتن بيت‌المال و پرداخت حقوق به خليفه او را تحقير كردند[١] و عزل و نصب وزيران و مديران اجرايى را خود به عهده گرفتند. اين سه دولت مقتدر و برخى دولتهاى كوچك ديگر، گرايش شيعى يا نزديك به شيعه داشتند و در ترويج معارف شيعى كوشا بودند. البته مقصود از شيعه در اينجا تمامى فرقه‌هاى منتسب به اين مذهب، اعم از زيديه و اسماعيليه، است. در چنين فضايى عالمان شيعى براى ترويج و گسترش معارف و عقايد خود نه تنها با مانعى رو به رو نبودند، بلكه بعضى از آنان از كمك و پشتيبانى حكومت نيز برخوردار بودند و بدين ترتيب امكان تبليغ معارف شيعى در چنين دورانى بيش از پيش فراهم شد. آشنايى اجمالى با برخى از دولتهاى محلى يادشده مى‌تواند در تحليل صحيح و بازيابى دلايل اجتماعى و سياسى گسترش حديث در اين دوران كمك شايانى نمايد. لذا در ادامه بحث ابتدا با هر يك از اين دولتها آشنا مى‌شويم. لازم به ذكر است كه در اين گزارش، گستره تأثيرگذارى به ترتيب تاريخى مقدم شده است.

آل‌بويه (٤٤٨- ٣٣٤)[٢]

حكمرانان آل بويه در سرزمينى چشم به دنيا گشودند كه حوزه نفوذ تفكر شيعه به شمار مى‌آمد و پيشينه چند دهه حكومت سادات زيدى‌مذهب را در حافظه‌

[١]. ابن‌اثير در اين باره مى‌نويسد:« معزالدوله نخستين امير آل بويه در بغداد تمام اموال و داراييهاى خزانه دولت مركزى را در اختيار گرفت و براى خليفه روزانه پنج هزار درهم مقرر كرد»؛ الكامل فى التاريخ، ج ٥، ص ٢٦٩- ٢٦٨، بيروت، مؤسسة التاريخ العربى، ١٤١٤.

[٢] براى آگاهى بيشتر از دولت آل بويه به منابع ذيل مراجعه كنيد:

تاريخ آل بويه، مرحوم على‌اصغر فقيهى، انتشارات سمت؛ آل‌بويه نخستين سلسله قدرتمند شيعه، على‌اصغر فقيهى؛ آل‌بويه حاميان فرهنگ تشيع، سيد سيف‌الله نحوى؛ احياى فرهنگى در عهد آل‌بويه، جوئل. ل. كرومر، ترجمه محمدسعيد ضيائى؛ مقاله مدخل« آل بويه» در دائرة المعارف بزرگ اسلامى؛ مقاله مدخل« آل بويه» در دائرة المعارف تشيع.