تاريخ حديث شيعه« 2» - طباطبايى، محمد كاظم - الصفحة ١١٦ - ٣ آفرينش شيوه اى منطقى و صحيح در جمع بين عقل و نقل

اينكه خداوند قديم، سبحانه، بايسته اين صفات، يعنى سميع و بصير و بينا و مُدرِك، است بر پايه قرآن و سنت است، نه بر اساس قياس و دلايل عقلى.

و در مورد بداء تصريح مى‌كند:

قَولُ الإماميَّةِ في الْبَداءِ طَريقَةُ السَّمْعِ دونَ العقلِ‌[١].

باور اماميه در خصوص بدا از راه نص است نه عقل.

به اين سبب برخى از محققين پس از اشاره به برخى از نكات بالا نوشته‌اند:

وارد شدن عنصر سَمع در بناى مكتب كلامى شيخ مفيد، موجب آن شده است كه به مدد بيانات ائمه عليهم السلام بسيارى از مباحث دشوار، كه دست يافتن به سخن حق در آن مسيرى طولانى را مى‌طلبد، به آسانى در مجموعه كلامى آن بزرگوار جاى گيرد و خط سير كلامى شيعه را پس از مفيد، از انحرافها و اضطرابهاى فكرى نجات بخشد[٢].

به اين سبب شيخ مفيد به عنوان تثبيت‌گر هويت مستقل مكتب تشيع معرفى شده است.[٣]

٣. آفرينش شيوه‌اى منطقى و صحيح در جمع بين عقل و نقل‌

گفتيم كه معتزله، نسبت به نقل بى‌اعتنا بودند و به استنتاجات عقلى خويش تكيه داشتند. اين شيوه، پيشينه‌اى كهن داشت و به اصحاب رأى در كوفه و بصره منتهى مى‌شد.

در مقابل، شيوه اهل حديث و اخبارگرايان سنى و شيعه اين بود كه به متون نقلى بها مى‌دادند و نسبت به استنتاجات و نظرات عقل بى‌اعتنا بودند.

افراط و تفريط در دو سوى اين روشها هويداست. اما دانش‌وران مدرسه بغداد، به ويژه بنيان‌گذار آن شيخ مفيد (رحمة الله عليه)، سعى در تعادل و توازن بين عقل و نقل داشتند و اين شيوه را، هم در فقه و هم در كلام، به كار برده‌اند.

عدول از شيوه فقيهان قديم، كه تنها به فقه مأثور مى‌پرداختند، در مدرسه بغداد شكلى جدى به خود گرفت و با شيخ طوسى به اوج رسيد. البته اين شيوه موجب‌

[١]. تصحيح الاعتقاد، ص ٦٥.

[٢]. ر. ك: پيام رهبر معظم انقلاب به كنگره شيخ مفيد، ص ٤٢.

[٣]. همان، ص ١٢؛ مطالعه پيام نغز و پربار رهبر معظم انقلاب اسلامى به كنگره شيخ مفيد براى شناخت ايشان در مكتب فكرى بغداد لازم است.