آداب الصلاة - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣٠٦ - فصل ششم در شمهاى از تفسير سوره مباركه «توحيد»

نشئات وجود و عالمى از عوالم غيب و شهود ظهورى ندارد، ولى به حسب‌ كُلَّ يَومٍ هُوَ في شَأن‌،[٤٨٧] از براى ذات مقدّسش اسماء و صفات و شئون «جماليّه» و «جلاليّه» است، و از براى او اسماء ذاتيّه‌ايست در مقام احديّت كه مقام غيب است، و آن اسماء را «اسماء ذاتيّه» بايد گفت. و به تعيّن «اسماء ذاتيّه» تجلّى به «فيض اقدس» فرمايد، و از اين تجلّى در كسوه اسماء ذاتيّه، مقام «واحديّت» و حضرت «اسماء و صفات» و مقام «الوهيّت» تعيّن و ظهور پيدا كند.

پس، معلوم شد كه بعد از ذات مقدّس، من حيث هي، سه مقام و مشهد ديگر است: مقام غيب «احدى»، و مقام تجلّى «به فيض اقدس»، كه شايد «عما» كه در حديث نبوى است‌[٤٨٨] اشاره به آن باشد، و مقام «واحديّت» كه به احديّت جمع مقام اسم اعظم است، و به كثرت تفصيلى مقام اسماء و صفات است. و تفصيل اين مقامات محتاج به بسطى است كه از حوصله اين اوراق خارج است.

پس از معلوم شدن اين مقدمه، گوييم كه ممكن است كه هو اشاره باشد به مقام «فيض اقدس» كه تجلّى ذات به تعيّن «اسماء ذاتيّه» است. و اللّه اشاره به مقام احديّت جمع اسمائى كه حضرت «اسم اعظم» است. و احد اشاره به مقام «احديّت» باشد. و بنابراين، آيه شريفه در صدد اثبات آن است كه اين مقامات ثلاثه در عين حال كه در مقام تكثير اسمائى كثرت دارند، به حسب حقيقت در غايت وحدت هستند، و تجلّى به «فيض اقدس» به حسب مقام ظهور اللّه است و به حسب مقام بطون «احد» است.

و شايد هو اشاره به مقام ذات باشد. و چون هو اشاره غيبيّه است، در حقيقت اشاره به مجهول است. و اللّه واحد اشاره به مقام «واحديّت» و «احديّت» باشد. پس ذات را، كه مجهول مطلق است، معرّفى فرمايد به‌

[٤٨٧] -« او هر روز در شأنى است.»( الرّحمن- ٢٩)

[٤٨٨] - قال صلّى اللّه عليه و آله حين سئل عنه اين كان ربّنا قبل خلق السّماوات و الارض؟-: كان في عماء.- عوالى اللّئالى، ج ١، ص ٥٤، فصل چهارم، حديث ٧٩.