مرتبه از تطهير حاصل نشود جز به علم نافع و رياضات قويّه قلبيّه و صرف همّت در تفكّر در مبدأ و معاد و مشغول نمودن قلب به اعتبار در افول و خراب دنيا و كرامت و سعادت عوالم غيبيّه: رحم اللّه امرأ علم من أين و في أين و إلى أين.[١٢٩] و ديگر تطهير از اعتماد به خلق است كه آن شرك خفىّ، بلكه نزد اهل معرفت شرك جلىّ است. و آن تطهير حاصل شود به توحيد فعلى حق جلّ و علا كه سرچشمه جميع طهارات قلبيّه است. و بايد دانست كه مجرد علم برهانى و قدم تفكّرى در باب توحيد فعلى نتيجه مطلوبه ندارد، بلكه گاه شود كه كثرت اشتغال به علوم برهانيّه سبب ظلمت و كدورت قلب شود و انسان را از مقصد اعلى باز دارد، و در اين مقام گفته‌اند: العلم هو الحجاب الاكبر.[١٣٠] به عقيده نويسنده جميع علوم عملى است حتى علم توحيد. شايد از كلمه «توحيد» كه «تفعيل» است عملى بودن آن نيز استفاده شود، چه كه به حسب مناسبت اشتقاق، توحيد از كثرت رو به وحدت رفتن و جهات كثرت را در عين جمع مستهلك و مضمحلّ نمودن است، و اين معنى با برهان حاصل نيايد، بلكه به رياضات قلبيّه و توجّه غريزى به مالك القلوب بايد قلب را از آنچه برهان افاده نموده آگاه نمود تا حقيقت توحيد حاصل شود. بلى، برهان به ما مى‌گويد: لا مؤثّر في الوجود الّا اللّه.[١٣١] و اين يكى از معانى لا إله الّا اللّه است، و به بركت اين برهان دست تصرّف موجودات را از ساحت كبرياى وجود كوتاه مى‌كنيم و ملكوت و ملك عوالم را به صاحبش ردّ مى‌كنيم و حقيقت‌ لَهُ ما فيِ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ‌[١٣٢] وَ بيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَي‌ءٍ[١٣٣] وَ هُوَ الَّذي في السَّماءِ إِلهٌ وَ في‌

[١٢٩] -« خدا رحمت كند كسى را كه دانست از كجا آمده، در كجاست، و به كجا مى‌رود.» مفاتيح الغيب، ملا صدرا، تصحيح خواجوى، ص ٥٠.

[١٣٠] - پاورقى ٢٢.

[١٣١] -« جز خدا مؤثرى در هستى نيست.» منسوب به حكماى الهى، چنانكه ميرزا أبو الحسن شعرانى در مقدمه اسرار الحكم، ص ٣٢، به نقل از حكما آورده است.

[١٣٢] -« آنچه در آسمان‌ها و زمين است از آن اوست.»( نحل- ٥٢)

[١٣٣] -« ملكوت هر چيزى به دست اوست.»( يس- ٨٣)