وجه ممكن نيست. و از اين جهت است كه به حسب موازين عقليّه و شرعيّه جنايت و گناه اين جمعيّت قاصر جاهل بيچاره به گردن آن بى‌انصافهايى است كه براى منافع خيالى چند روزه مانع از نشر معارف و احكام الهيّه شدند و باعث شقاوت و بدبختى نوع بشر گرديدند، و جميع زحمات حضرت خير البشر را ضايع و باطل نمودند، و باب خاندان وحى و تنزيل را به روى مردم بستند. اللّهمّ العنهم لعنا وبيلا و عذّبهم عذابا أليما.

قوله تعالى: اهدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيم ... الخ بدان اى عزيز كه چون در سوره شريفه «حمد» اشاره به كيفيّت سلوك ارباب معرفت و ارتياض است و تا ايّاكَ نَعبُدُ تمام كيفيت سلوك من الخلق إلى الحقّ است، چنانچه سالك از تجلّيات افعاليّه به تجليّات صفاتيّه و از آن به تجلّيات ذاتيّه ترقّى نمود و از حجب نورانيّه و ظلمانيّه خارج و به مقام حضور و مشاهده واصل گرديد، پس مرتبه فناى تامّ حاصل و استهلاك كلّى رخ داد. و چون سير إلى اللّه تمام شد به غروب افق عبوديّت و طلوع سلطنت مالكيّت در مالِكِ يَوْمِ الدّين‌، پس در منتهاى اين سلوك، حالت تمكّن و استقرارى رخ دهد و سالك به خود آيد و مقام صحو حاصل شود و توجه به مقام خود كند، و لكن به تبع توجّه به حق، به عكس حال رجوع إلى اللّه كه توجّه به حقّ تبع توجّه به خلق بود. و به عبارت ديگر، در حال سلوك إلى اللّه در حجاب خلقى حق را مى‌ديد، و پس از رجوع از مرتبه فناى كلى كه در مالِكِ يَوْمِ الدّين‌ حاصل شد، در نور حق خلق را مشاهده مى‌كند، و از اين جهت‌ ايّاكَ نَعْبُدُ گويد به تقديم ضمير «ايّا» و «كاف» خطاب بر ذات خود و عبادت خود. و چون اين حال را ممكن است ثباتى نباشد و لغزش در اين مقام نيز متصوّر است، ثبات و لزوم خود را از حق تعالى طلب كند به قوله اهدنا اى، الزمنا- چنانچه تفسير شده است.

و بايد دانست كه اين مقام كه ذكر شد و اين تفسير كه بيان شد، براى كمّل از اهل معرفت است، كه مقام اول آنها آن است كه در مقام رجوع از سير الى اللّه، حق تعالى حجاب آنها از خلق شود، و مقام كمال آنها حالت‌