آداب الصلاة - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٦٧ - ايقاظ ايمانى دو مرتبه ربوبيت حق تعالى ربوبيت تكوينى و ربوبيت تشريعى

«علم فعلى» است، از اشراقيّين تبعيّت فرموده‌اند.[٤٠٦] و اين مطلب گرچه خلاف تحقيق است، بلكه «علم تفصيلى» در مرتبه ذات ثابت است و كشف و تفصيل علم ذاتى از علم فعلى بالاتر و بيشتر است- چنانچه در محلّ خود به وجه برهان نورى ثابت و محقّق است- ولى اصل مطلب كه نظام وجود علم فعلى تفصيلى حق است، ثابت و محقّق است در سنّت برهان و مشرب عرفان، گرچه مسلك اعلا و ذوق احلاى عرفانى را غير از اين طريقه‌ها طريقه‌اى است- «مذهب عاشق ز مذهبها جدا است».[٤٠٧] بالجمله، از براى رحمت «رحمانيّه» و «رحيميّه» دو مرتبه و دو تجلّى است: يكى در مجلاى ذات در حضرت واحديّت به تجلّى به فيض اقدس. و ديگر، در مجلاى اعيان كونيّه به تجلّى به فيض مقدّس. و در سوره مباركه اگر «رحمن» و «رحيم» از صفات ذاتيّه باشد- چنانچه ظاهرتر است- در آيه شريفه بسم اللّه الرحمن الرّحيم اين دو صفت را تابع «اسم» توان دانست تا از صفات فعليّه باشد، بنابراين، ابدا تكرارى در كار نيست تا اين كه گفته شود براى تأكيد و مبالغه است. و به اين احتمال- و العلم عند اللّه- معنى آيات شريفه چنين مى‌شود: بمشيّته الرّحمانية و الرّحيميّة الحمد لذاته الرّحمانىّ و الرّحيمى. و چنانچه مقام «مشيّت» جلوه ذات مقدس است، مقام «رحمانيّت» و «رحيميّت»، كه از تعيّنات مقام مشيّت است، جلوه رحمانيّت و رحيميّت ذاتيّه است. و احتمالات ديگرى نيز هست كه ما ترك كرديم ذكر آن را، زيرا كه اين احتمال كه ذكر شد ظاهرتر بود.

قوله تعالى: مالِكِ يَوْمِ الدّين‌ بسيارى از قرّاء «مَلِك»، به فتح ميم و كسر لام، قرائت كرده‌اند. و براى هر يك از اين دو قرائت ترجيحاتى ادبى ذكر كرده‌اند. حتّى بعضى از بزرگان علماء رحمه اللّه رساله نوشته در ترجيح‌

[٤٠٦] - مصارع المصارع، خواجه نصير الدين، تصحيح معزّى، ص ١٤١.

[٤٠٧] -« مذهب عاشق ز مذهبها جداست- عاشقان را مذهب و ملت خداست».- مولوى