آداب الصلاة - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٤٧ - تحقيق عرفانى معناى رحمن و رحيم و وجه تقدم رحمن بر رحيم

تحقيق عرفانى [معناى رحمن و رحيم و وجه تقدم رحمن بر رحيم‌]

علماء ادب گفته‌اند «رحمن» و «رحيم» مشتق از «رحمت» و براى مبالغه است، ولى در «رحمن» مبالغه بيشتر از «رحيم» است. و قياس اقتضا مى‌كرد كه «رحيم» بر «رحمن» مقدم باشد، ولى چون «رحمن» به منزله علم شخصى و اطلاق بر ديگر موجودات نمى‌شود، از اين جهت مقدم شده است. و بعضى هر دو را به معنى واحد گرفته و تكرار آن را محض تأكيد دانسته‌اند. و ذوق عرفانى، كه قرآن نيز به اعلى مراتب آن نازل شده است، مقتضى آن است كه «رحمن» بر «رحيم» مقدم باشد، زيرا كه قرآن شريف نزد اصحاب قلوب نازله تجلّيات الهيّه و صورت كتبيّه اسماء حسناى ربوبيّه است. و چون اسم «رحمن» محيطترين اسماء الهيّه است پس از اسم اعظم، و به تحقيق پيوسته است نزد اصحاب معرفت كه تجلّى به اسماء محيطه مقدم است بر تجلّى به اسماء محاطه، و هر اسم كه محيطتر است تجلى به آن نيز الاعظم است، و جهت، اول تجلّى در حضرت واحديّت، تجلّى باسم اللّه الاعظم است، و پس از آن، تجلّى به مقام رحمانيّت. و تجلّى به رحيميّت پس از تجلّى به رحمانيّت است، و همين‌طور، در تجلّى ظهورى فعلى نيز تجلّى به مقام «مشيت»، كه اسم اعظم است در اين مشهد و ظهور اسم اعظم ذاتى است، مقدّم بر همه تجليّات است. و تجلّى به مقام رحمانيّت كه احاطه بر جميع موجودات عالم غيب و شهادت دارد- و اشاره به آن است: رَحْمَتى وَسِعَتْ كُلَّ شَىْ‌ء[٣٨٠] مقدم است بر ساير تجلّيات، و اشاره به آن است: سَبَقَتْ رحْمَتُهُ غَضَبَه‌[٣٨١] به بعض وجوه.

بالجمله، چون «بسم اللّه» به حسب باطن و روح صورت تجلّيات فعليّه است، و به حسب سرّ و سرّ السّرّ صورت تجلّيات اسمائيّه بلكه ذاتيّه است، و

[٣٨٠] -« رحمت من همه موجودات را فرا گرفته است.»( اعراف- ١٥٦)

[٣٨١] -« رحمت او بر خشمش پيشى جسته است.» علم اليقين، ج ١، ص ٥٧.