انسان پس از آنکه تضادها را هم حل بکند هنوز اصل فَاسْتَبِقُوا الْخَیرات [١] جلوی چشمش خودنمایی میکند؛ یعنی وقتی انسان به مرحله نفی تضادهای طبقاتی رسید، تازه به مرحلهای رسیده است که نقصهای خودش را برطرف کرده و اول کار است، ابتدای سیر صعودی اوست که باید بالا برود، و [این سیر] منتهی و نهایت ندارد، هرچه بالا برود، در دستگاه هستی برای او [امکان بالاتر رفتن] هست. اگر پیغمبر هم تا ابد بالا برود میدان دارد که برود، منتها برای ما غیرقابل تصور است، ولی چنین واقعیتی هست. این است که جامعه ایدهآل انسانی به حکم اینکه جامعه انسانِ به عقیده و آرمان رسیده است، جامعه انسان پیروز بر انسان منحط منفعتجوی منفعتطلب است و در حقیقت باید بگوییم این پیروزی، پیروزی صلاح و تقوا و عدالت است، پیروزی یک طرف سکه وجود انسان است بر طرف دیگر آن، و به تعبیر قرآن پیروزی حزباللَّه است بر حزبالشیطان؛ و به حکم اینکه انسان یک موجود عاقل و آگاه و آزاد و مختار و مسئول و مکلّف و دارای اراده آفریده شده است، از روز اوّلی که به مقام انسانیت رسیده (هر وقت میخواهد باشد)، اوّل انسانی که به مقام انسانیت رسیده، حجّت خدا بوده است؛ یعنی هیچ وقت امکان نداشته که انسانی روی زمین بیاید و حجّت خدا یعنی آن که تکلیف و مسئولیت او را مشخص میکند وجود نداشته باشد. پس انسان چنین آیندهای در پیش دارد و چنین مقصدی در جلو دارد، مقصد شناخت خود، مقصد پیروزی نهایی بر اباطیل و در اطاعت آوردن جنبههای فطری انسانی؛ و همین جریان مبارزه حق و باطل است که ادامه پیدا میکند و رو به پیش است و جلو میرود تا آنجا که بر طبق پیشبینیهایی که اولیای دین کردهاند در نهایت امر منجر به حکومت و دولتی میشود که از آن به دولت مهدی عجّل اللَّه تعالی فرجه تعبیر میشود [٢].

بنابراین مسئله تکامل انسان در ابعاد انسانی به بنبست نرسیده است. دین برای همین است چون دین ایدئولوژیای است که تکیهاش بر سرشت روحانی

[١]. بقره/ ١٤٨.[٢]. در کتاب قیام و انقلاب مهدی علیه السلام من ده تا از مشخصاتش را به طور اجمال عرض کردهام ولی در نظر دارم در کتاب دیگری تحت عنوان «جامعه ایدهآل اسلامی» همه آنها را انشاءاللَّه بیان کنم. [استاد فرصت نگارش این کتاب را پیدا نکردند.]