بیخبر از گرایشهای معنوی انسان و ناآگاه از واقعیت انسان، مگر میتواند رهبر و آموزشگر انسان باشد، پرورشدهنده ارزشهای متعالی انسان باشد؟ یا آن دیگری که مدعی است انسان در ذات خودش هیچ چیزی ندارد، هیچ گرایشی به هیچ جا ندارد، اصلًا تعالی در او معنی ندارد، یک موجود مادی و خاکی محض است ولی بعد خودش برای خودش [ارزش] فرض میکند، خلق میکند و میآفریند. همه مهمل است. انسان را باید به خودش شناساند:

ای انسان خودت را بشناس.

ای انسان خودت را درست آموزش بده.

ای انسان خودت را پرورش بده.

ای انسان هدف خودت را بشناس، تکامل خودت را بشناس.

اهانت به مقام انسانیت است که تمام کوششهایی را که بشر در گذشته کرده است، در جهت منافع فردی یا گروهی یا ملّی و امثال اینها بدانیم. انسان در درون خودش دارای دو سرشت عِلْوی و سِفْلی است که در حال جهاد و مبارزه با یکدیگر میباشند. آنها که در درونشان نیروهای عِلْوی توانستهاند نیروهای سِفْلی را در کنترل عادلانه خودشان قرار بدهند، در جامعه جناح و گروه طرفدار حق و حقیقت و عدالت را تشکیل دادهاند و آنها که در این مبارزه شکست خوردهاند گروههای حیوانصفت و انسانهای پست منحط را تشکیل دادهاند. به تعبیر قرآن شکوهمندترین مبارزات انسان مبارزه میان اهل حق و اهل باطل بوده است، مبارزه میان انسان آزادشده از اسارت طبیعت خارجی و از اسارت انسانهای دیگر و از اسارت درون حیوانی خودش، انسانِ به عقیده و ایمان و آرمان رسیده، انسانی که تکیهاش بر عقیده و ایمان است، و انسان منحط و منفعتطلب. ببینید قرآن اولین اختلاف و تضاد را که در جهان انسان بیان میکند، خواه به صورت یک تاریخ باشد و خواه به صورت یک تمثیل که من به این جهتش کاری ندارم، چقدر زیبا بیان میکند:

وَ اتْلُ عَلَیهِمْ نَبَا ابْنَی ادَمَ بِالْحَقِّ اذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ احَدِهِما وَ لَمْیتَقَبَّلْ مِنَ الْاخَرِ قالَ لَاقْتُلَنَّک قالَ انَّما یتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ. لَئِنْ بَسَطْتَ الَی یدَک لِتَقْتُلَنی ما انَا بِباسِطٍ یدِی الَیک لِاقْتُلَک انّی اخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمینَ. انّی