دنیای اروپا موفق و پیروز شد، در جواب درخواست امپراطوری عربی، گفتند امپراطوری عربی یعنی چه؟! آمدند [سرزمینهای عربی را] قسمت قسمت و تکه تکه کردند، هر قسمتش را به یک نفر دادند، همه را هم به جنگ همدیگر وادار کردند. بعد همین قضیه سبب شد که ترکهای عثمانی کینهای نسبت به عرب پیدا کردند و از عرب تجاوز کرد و به اسلام رسید. این موضوع سبب شد که نه تنها از عرب روبرگردانند، از اسلام روبرگرداندند، گفتند اساسا ما اسلام نمیخواهیم، کشور ما یک کشور لائیک و بیدین است، اصلا کشوری است که دین را به رسمیت نمیشناسد. حتی خطشان را هم تغییر دادند. آنها هم با این اشتباهشان دیگر قد راست نکردند.

این، تفرق و اختلاف است. باز این که تفرقهای مذهبی به چه شکل پیدا شده و هنوز هم افرادی این آتش تفرقههای مذهبی را دامن میزنند، استعمار در داخل کشورهای اسلامی هر روز مذهب میسازد برای تفرقه اندازی، این هم خودش داستانی است. این هم عامل سوم که قرآن روی آن تکیه دارد.

٤. ترک امر به معروف و نهی از منکر

عامل چهارم مسئله امر به معروف و نهی از منکر است؛ یعنی امر به معروف و نهی از منکر عامل اصلاح است. متروک شدن امر به معروف و نهی از منکر در جامعهای عامل فنا و اضمحلال و تباهی آن جامعه است. در همان آیات سوره مبارکه هود میخوانیم: فَلَوْلا کانَ مِنَ الْقُرونِ مِنْ قَبْلِکمْ اولُوا بَقِیةٍ ینْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِی الْارْضِ الّا قَلیلًا مِمَّنْ انْجَینا مِنْهُمْ [١] چرا در میان این امتهای هلاک شده یک عده آمر به معروف و ناهی از منکر نبودند که با فسادها مبارزه کنند و کار به اینجا نکشد؟

از این عوامل چهارگانهای که ذکر کردم عامل اخلاق عاملی است که استحکام افراد را بیان میکند. فساد اخلاق یعنی فاسد شدن اجزای تشکیل دهنده جامعه.

عامل عدالت عاملی است که در واقع یک جامعه وقتی میخواهد ترکیب بشود یک فرمول خاص میخواهد، فرمولش همان عدالت است یعنی هر فردی در هر حدی که هست، به مقتضای کاری که میکند و زحمتی که میکشد و ابتکاری که میکند استحقاق و حقی دارد، حق هر فرد و حق هر گروه همین طوری که هست به آنها داده

[١]. هود/ ١١٦.