مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥١ - عدالت یا مساوات

میشود، مثل نمرههایی است که به دانشآموزان بر سر امتحان میدهند، و اگر فهمیدیم که مورد مسابقه چیست، تقدم و پیش افتادن در چه قسمتی ملاک است، در چه میدانی این افراد باید مسابقه بدهند، چه درسی را باید خوب امتحان بدهند و نمره بگیرند، مسابقه در کارهایی باشد که دین آن کارها را خیر و عمل صالح خوانده؛ اگر این دو تا را فهمیدیم، خوب میفهمیم که به چه کسی جایزه و نمره بدهیم و به چه کسی جایزه و نمره ندهیم، به چه کسی بیشتر بدهیم به چه کسی کمتر.

اینکه در جلسات پیش گفتم حق و تکلیف در اسلام دوش به دوش یکدیگرند و از یکدیگر جدا نیستند، همین است. میدان مسابقه همان میدان وظیفه و تکلیف است. حقوق، همان بهره و نمرههایی است که متناسب با مسابقه تکلیف و وظیفه، نصیب اشخاص باید بشود.

اگر اصل همدوشی حق و تکلیف را در اسلام بشناسیم و این مطلب را درست درک کنیم که اینکه میگوییم زندگی مسابقه است یعنی مسابقه انجام وظیفه و تکلیف (وَ انْ لَیسَ لِلْانْسانِ الّا ما سَعی) [١] و باز درست درک کنیم که نتیجه و جایزه مسابقات همان بهرهمند شدن از حقوق اجتماعی است؛ اگر اینها را خوب درک کنیم، به بزرگترین مبنای حقوق اجتماعی اسلام پی بردهایم و این مبنا مانند چراغی روشن راهنمای ما در همه مسائل خواهد بود و ما را از خیلی ظلمتها نجات خواهد داد.

عدالت یا مساوات

از اینجا معنی عدالت معلوم میگردد و جواب سؤالی که در اول مطرح کردم روشن میشود. سؤال این بود که معنی عدالت چیست؟ تفاوت و اختلاف و تبعیضی که نقطه مقابل عدالت است چیست؟ آیا هر نوع تفاوت که در جامعه بین افراد باشد مخالف عدالت است و لازمه عدالت مساوات مطلق است؟ یا عدالت مستلزم مساوات مطلق نیست و گاهی عدالت ایجاب میکند که تفاوت و امتیاز گذاشته شود و مقتضای عدالت این است که تبعیضها و تفاوتهای بیجا و بلا استحقاق نباشد؟ اگر مقتضای عدالت، این دومی است ملاک بجا بودن و بیجا بودن چیست؟

معلوم شد که معنی عدالت این نیست که همه مردم از هر نظر در یک حد و یک