میکردم؛ در هر دو مطلبی دیدم که برای من خیلی عجیب بود. مسئله به اصطلاح الغای بردگی در آمریکا را مطالعه میکردم. تا حالا برای خود من شکی در این مطلب نبود که در آمریکا آن وقتی که بردگی را الغاء کردند فقط یک عامل انسانی در کار بوده است یعنی انگیزه انسانی داشتند و روی شرافت انسانی این کار را کردند.

بعد دیدم اصلًا قضیه جور دیگری بوده؛ تضادی بوده میان آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی؛ منافع آمریکای جنوبی اقتضا میکرد برده داشته باشد ولی منافع اقتصادی آمریکای شمالی ایجاب میکرد اصلًا برده نباشد و بردگی الغاء بشود. این جنگ و این الغاء هم به خاطر منافع بوده است و چون از روی حقیقت و صداقت نبود و فقط فرمول بود هنوز هم اولاد همان بردگان در آمریکا بدون اینکه اسم بردگی روی آنها باشد از برده بدترند، همین سیاههایی که الآن هستند و هنوز هم آمریکا تسلیم نمیشود؛ برای اینکه گندمنمایی و جوفروشی در کار بوده است.

شما مسئله حقوق زن و آزادی زن را در امروز میبینید و میشنوید که اروپاییها پیشقدم شدند، برای زن حق مالی قائل شدند، چنین و چنان کردند. وقتی انسان تاریخ این مسئله را درست میخواند میبیند در این هم باز یک خرده شیشهای وجود داشته است، چه خردهشیشهای! ویل دورانت در کتاب لذات فلسفه مینویسد که آغاز نهضت زن- که در انگلستان شروع شد و مخصوصاً به زنها استقلال اقتصادی دادند- چه بود. میدانید که تقریباً تا یک قرن پیش دنیای اروپا برای زن حق مالکیت قائل نبود یعنی کار زن را متعلق به شوهرش میدانست، اگر زن کاری میکرد و زحمتی میکشید اجرتش را باید به شوهرش میدادند. اصلًا زن استقلال نداشت. اگر احیاناً به ارث هم چیزی به او میرسید باز اختیار آن دست شوهرش بود. چطور شد که به زن استقلال اقتصادی دادند؟ وقتی ما تاریخ را میخوانیم میبینیم پس از آنکه کارخانههای عظیم پیدا میشود و شهرها احتیاج به کارگر پیدا میکنند، مخصوصاً کارگری که مزد کمتر بگیرد و آن کارگری را که مزد کمتر میگیرد در میان زنان و کودکان و اطفال پیدا میکنند، و بعد میبینند مردها اجازه نمیدهند زنان و بچههایشان بیایند در کارخانهها کار بکنند چون زندگی و خانوادهشان مختل میشود، میآیند قانون میگذارند که بعد از این زنان و کودکان استقلال اقتصادی داشته باشند، پدرها حق نداشته باشند جلو بچهها را بگیرند و شوهرها حق نداشته باشند جلو زنها را بگیرند. به این وسیله استقلال اقتصادی به زن دادند. دنیای اروپا