دارند نه به امری غیر از مابه الاشتراک. حال امر دائر است میان اینکه قائل به تشکیک در ماهیت شده بگوییم ماهیت تشکیک بردار است که این را خود مشائین هم قبول ندارند، و یا اینکه بگوییم هر مرتبه از مراتب شی ءِ در حال اشتداد، مرتبهای غیر از مرتبه قبل دارد:«کون المراتب فی الاشتداد انواعاً» یعنی مراتب اشتداد، انواع هستند. این مطلب را خود مشائین هم قبول دارند.

مرحوم آخوند این سؤال را مطرح میکند که آیا در اینجا آنچه که حقیقت و واقعیت است ماهیت است یا وجود؟ از ایندو یکی باید واقعیت باشد و دیگری باید انتزاع ذهن باشد. اگر آنچه واقعیت است وجود است، پس یک حقیقتِ واحدی داریم که اشتداد پیدا کرده است و هر مرتبه این امر واحد قابلیت انتزاع ماهیتی را دارد. معنای «قابلیت انتزاع» این است که واقعاً در اینجا ماهیات متعدد وجود ندارد ولی ذهن هرچه بخواهد میتواند به اعتبار هر مرتبهای ماهیت انتزاع کند، و این اشکالی ندارد که از یک وجود واحد در خارج ماهیات غیرمتناهی قابل انتزاع باشد.

ولی اگر وجود، حقیقت نباشد و امری اعتباری باشد لازمهاش این است که آنچه در خارج تحقق و عینیت دارد ماهیت باشد. طبق این مبنا وقتی شیء حرکت میکند و دائماً از نوعی به نوع دیگر خارج میشود این انواع واقعیتاند و عینیت دارند.

پس میان این انواع، دیگر وحدتی وجود ندارد و این انواع مثل سکوناتی میشوند که در اوایل بحث حرکت مطرح کردیم. وقتی شیء از مبدأ به سوی منتهی حرکت میکند انواع غیرمتناهی قابل انتزاع است و بنابراین باید انواع غیرمتناهی بالفعل وجود داشته باشد، یعنی غیرمتناهی محصور بین حاصرین باشد که امری است محال.

پس در باب حرکت اشتدادی امر دائر است میان اینکه آنچه واقعیت است وجود باشد و ماهیات به عنوان امور انتزاعی قابل اعتبار باشند، یا ماهیات غیرمتناهی حقیقت داشته باشد و برای هرکدام وجودی انتزاع شود. اگر دومی را بپذیریم لازم میآید غیرمتناهی محصور بین حاصرین باشد که محال است. این است معنای این برهان که «کون المراتب فی الاشتداد ...»..

پس خلاصه استدلال مرحوم آخوند این میشود که اگر اصالت با وجود نباشد، اشتداد و تکامل در عالم محال است ولی چون اشتداد و تکامل در عالم وجود دارد اصالت با وجود است. به بیان دیگر اگر ماهیت اصیل باشد، باید در هر اشتداد و تکاملی ماهیات غیرمتناهی به دنبال یکدیگر وجود پیدا کنند و [پیدایش امور] غیرمتناهی در زمان