درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٤٧ - آیا عدم ملکه حظّی از وجود دارد؟

در آنجا معنی ندارد ولی ثبات معنی دارد. سکون صفت شیئی است که شأنیت تحرک دارد ولی تحرک را ندارد.

سکون امری است که به قول مرحوم آخوند هم قابل دارد و هم فاعل. قابل همان ماده است و ماده در اینجا متصف به عدم است. پس به این معنا عدم در اینجا مقبول است و البته در اینجا نوعی مجاز هم هست. فاعل اموری مثل سکون همان عدم فاعل وجود است. فاعل حرکت، علت حرکت است و عدم فاعل حرکت، علت است برای سکون:«وجود العلة علة لوجود المعلول و عدم العلة علة لعدم المعلول» که در باب عدم ملکه «عدم العلة علة لعدم المعلول» صادق است. این خلاصه نظری است که مرحوم آخوند در باب سکون دارند [١].

استاد: سکون حیثیت وجودی خود را به اعتبار این شأنیت دارد ولی خود شأنیت از آن جهت که شأنیت است یک وجود آمیخته به عدم است. در تعریف شأنیت این معنی خوابیده است: «صلاحیت شیئی را داشتن و خود آن را نداشتن».

ما در باب اتصافات، گاهی اتصاف را سلب مطلق میکنیم. آیا وقتی قرنین را از انسان سلب کنیم در «لیس الانسان بذی قرنین»، انسان و ذی قرنین بودن را تصور میکنیم و بعد «لیس»، ذی قرنین بودن را از انسان بر میدارد؟ در اینجا هیچ چیزی برای انسان ثابت نشده است و انسان موصوف به هیچ چیزی حتی موصوف به عدم القرنین نشده است. ما ذی قرنین بودن را از انسان سلب کردهایم، نه اینکه غیر ذی قرنین بودن را برای انسان اثبات کردهایم. در اینجا هیچ عدمی را برای انسان اثبات نکردهایم و فقط وجودی را از انسان نفی کردهایم که این میشود «سلب تحصیلی» یا «سلب مطلق».

اگر بخواهیم «لا ذی قرنین» بودن را به عنوان یک صفت برای انسان اثبات کنیم و بگوییم: «الانسان متصف بأنه لا ذی قرنین» غلط است زیرا اتصاف، مناط میخواهد گرچه سلب مناط نمیخواهد. وقتی عدم را به عنوان یک صفت برای انسان اثبات میکنیم در انسان باید چیزی باشد که مناط اتصاف به آن عدم باشد. پس یک نحو وجودی برای این عدم باید باشد و یا باید برای این وجود عدم اعتبار کرده باشیم تا بتوانیم موضوع را به آن متصف کنیم و الا اتصاف یک موضوع به عدم از آن جهت که عدم است محال است. عدم از آن حیث که عدم است، صفت برای هیچ چیز واقع نمیشود. پس در چه صورت میتوانستیم عدم ذی قرنین بودن را صفت برای انسان قرار دهیم؟ اگر در انسان شأنیت ذی قرنین بودن بود ولی قرنین را نمیداشت میتوانستیم او را به لاذی قرنین بودن متصف کنیم که معنی اتصاف این است که در این موضوع فقط این شأنیت وجود دارد یعنی استعداد هست و فعلیت نیست.

البته چنانکه گفتیم در اینجا بالأخره اعتبار و مجاز دخالت کرده است.