گفت که یک نوع از حرکت در جوهر، حرکت کمّی است. از نظر قدما ما حرکت کمّی داریم. مثلًا جسم انسان که رشد میکند حرکت کمی میکند، یعنی جسم انسان یک واحد متصل است که بر ابعاد آن افزوده میشود. البته این مسئله که اصلًا حرکت کمّی در عالم داریم یا نداریم محل تردید است و این یک بحث صغروی است که تنها امروزه مطرح است. امروزه که ذرات و سلولها و خلأهایی که میان آنها وجود دارد کشف شده آنچه را ما حرکت کمّی میدانیم حرکت کمی نمیدانند بلکه میگویند این چیزی جز اضافه شدن ذرات از خارج نیست؛ اضافه شدن ذرات از خارج غیر از حرکت کمّی است [١].اشکال عمده در مورد حرکت کمّی چیست؟ در حرکات أینی، کیفی و وضعی میشود أین، کیف و وضع را یک عرض خارجی برای موضوع تلقی کرد. کیفیت واقعاً وجود مباینی از متکیف دارد و همینطور در أین و وضع. ولی آیا کمیت یک شیء، واقعاً یک عارض خارجی است یا عین جسم است و اعتباراً با جسم فرق میکند؟ اینکه «جسم تعلیمی» را از «جسم طبیعی» جدا کرده میگوییم ریاضیات در مورد جسم تعلیمی و طبیعیات در مورد جسم طبیعی بحث میکند آیا مراد این است که جسم طبیعی یک چیز است و جسم تعلیمی چیز دیگری است و واقعاً جسم تعلیمی در خارج عارض جسم طبیعی شده است، یا اینکه جسم دو اعتبار دارد که به یک اعتبار جسم طبیعی است و به یک اعتبار جسم

[١]. از نظر قدما رشد گیاه، حیوان و انسان حرکت کمّی است و حتی در جمادات هم حرکت کمّی داریم.

مثلًا جسمی را گرم میکنیم و حجم آن افزوده میشود. قدما قائل به «تخلخل و تکاثف» بودند.

«تکاثف» یعنی شیء بدون اینکه چیزی از آن کم شود و یا خُلل و فُرجی در درون آن از بین برود حجمش کوچک شود. «تخلخل» در آنجاست که بدون اینکه چیزی از خارج بر شیء اضافه شود و خلل و فرجی در درون شیء پیدا شود حجم آن بزرگتر شود. قدما معتقد بودند که تخلخل و تکاثف در طبیعت وجود دارد و این مسائل در طبیعیات مطرح میشد. آنها چون خلأ را محال میدانستند در پاسخ این سؤال که آیا امکان دارد مقداری از حجم هوایی را که در اتاق وجود دارد با وسیلهای بیرون بکشیم یا نه، میگفتند بیرون کشیدن هوا امکان دارد ولی مستلزم خلأ نیست، چون هر مقدار هوا را که بیرون بکشیم هوای موجود بسط پیدا میکند بدون اینکه خُللی در داخل آن پیدا شود.

میگفتند خاصیت طبیعت تخلخل است یعنی خودش را منبسط و پهن میکند بدون اینکه خلل و فرجی در درون آن پیدا شود.

همه اینها را قدما حرکت کمّی میدانستند ولی با توجه به علم امروز همه این مثالها قابل [تأمل یا] خدشه است. نمیخواهم بگویم همه حرفهای قدما در این باره صد درصد رد شده است ولی هریک جداگانه باید بررسی شود. البته تکلیف این مسئله که آیا خلأ واقعی وجود دارد یا ندارد با آنچه در مورد خلأ در فیزیک امروز میگویند معلوم نمیشود زیرا خلأ فیزیکی خلأ فلسفی نیست و در اینجا باید با دلایل دیگری استدلال شود.