اما اگر بگویید ذات سواد باقی است میپرسیم آیا صفتی برای این ذات پیدا میشود یا پیدا نمیشود؟ آیا چیزی برای این ذات باقی حادث میشود یا چیزی برای آن حادث نمیشود؟ اگر بگویید هیچ چیز برای این ذات پیدا نمیشود و همان ذات است، معنایش این است که ذات اشتداد پیدا میکند بدون آنکه هیچ چیزی به آن ملحق شود. پس در واقع، ذات سواد اشتداد پیدا نکرده است. اگر زیادهای عارض نشده، چه فرق است که سواد اشتداد پیدا کند یا نکند؟ پس سواد که اشتداد پیدا میکند زیادهای پیدا شده و برای ذات سواد صفتی پیدا شده است. شیخ میگوید در این حالت، ذات سواد اشتداد پیدا نکرده است بلکه فقط صفتی برای آن حادث شده است. آیا وقتی برای امری صفتی حادث میشود به این معناست که ذات آن اشتداد پیدا میکند؟ آیا وقتی زید قائم نیست و بعد قائم میشود اشتداد پیدا میکند؟

نه، فقط ذات زید دارای صفتی شده است. بنابراین امکان ندارد که ذات سواد را موضوع این حرکت بدانیم.

میتوانیم همین استدلال را به نحو دیگری هم بیان کنیم، یعنی به این شکل بگوییم که موضوع حرکت باید در جمیع احوال و مراتب حرکت باقی باشد. اگر موضوع باقی نباشد دیگر این حرکت همان حرکت نیست. تشخص حرکت به تشخص موضوع آن است. پس اگر مقوله موضوع باشد، باید باقی بماند. در این صورت اگر چیزی به آن اضافه نشده پس تغییری پیدا نکرده است و مخصوصاً در حرکات اشتدادی اشتداد پیدا نکرده است، و اگر چیزی به آن اضافه شده است اضافه شدن اشتداد نیست [١].البته در اینجا ایراد بر اساس حرکت اشتدادی مطرح شد که یکی از انواع حرکت است ولی معلوم است که همه انواع حرکت از این جهتی که مورد بحث است یک حکم دارد.

نقد استدلال حکما به دو تقریر

کسی میتواند بگوید که شقوق در اینجا استیفا نشده است. ما شقوق را اینطور ذکر کردیم که اگر موضوع حرکت اشتدادی خود آن عرض باشد، عرض یا باقی هست یا باقی نیست. انتخاب میکنیم باقی هست. میگویید آیا اگر ذات عرض باقی هست، چیزی به این ذات

[١]. سؤال: چرا عرض، متحرک در این صفات نمیتواند باشد؟.

استاد: اگر عرض بخواهد متحرک در این صفات باشد، اشتداد نیست. آیا اگر شیئی در صفاتی حرکت کند اسمش اشتداد است؟ آیا اگر جسمی داشته باشیم که دائماً صفات بر آن متبدل میشود این اشتداد است؟