که عالم رویه تغیر و تجددی دارد که همان رویه طبیعی و رویه زمانی عالم است و این رویه، واقعی است نه خیالی. رویه دیگر عالم، رویه ثبات است که رویهای غیر طبیعی و غیر زمانی است و به عبارت دیگر رویه دهری عالم است.

معنای اینکه میگویند:«المتفرقات فی سلسلة الزمان مجتمعات فی وعاء الدهر» این نیست که بعداً اموری را که در زمان متفرق است در دهر میچینند و روی هم میریزند بلکه به این معنی است که همین حالا واقعاً اینطور است. در عین اینکه اشیاء با یکدیگر متفرق هستند، یکی در صد هزار سال پیش قرار گرفته است و یکی در امروز و این قدر از یکدیگر دور هستند، همین وجودات که به اصطلاح وجود فردی دارند در یک جای دیگر وجود جمعی داشته، معیت دارند. اگر قیامت «یوم الجمع» است به این اعتبار است یعنی واقعاً همه حقایق در آنجا جمع هستند [١].

پس خلاصه جواب این ایراد که اگر علت امر متغیر متغیر باشد باید سلسله علل بی نهایت باشد، این شد که آن متغیری علتش متغیر است که تغیر، عارضی آن باشد، نه آن متغیری که تغیر ذاتی آن است. بعد این سؤال پیش آمد که چه تفاوتی است میان آنجا که تغیر ذاتی است و آنجا که تغیر عرضی است. پاسخ این است که آنجا که تغیر ذاتی است شیء دارای دو جنبه است: جنبه ثبات و جنبه تغیر. ما از خارج این را عرض کردیم که بهطور کلی تقسیمات وجود، نسبی و مقایسهای است و همیشه یکی از دو قسیم، به اعتباری غیر از آن اعتباری که تقسیم بر اساس آن صورت گرفته است شامل دیگری است. مقدمه دیگر اینکه در باب خارجیت و ذهنیت، در باب فعلیت و قوه، در باب وحدت و کثرت، در باب ثبات و تجدد و امثال آن، آن چیزی که مفاض از ناحیه علت است جنبه غیر

[١]. فلسفه مرحوم آخوند فلسفه فوق العاده عمیقی است، فلسفه سهل و ممتنع است، فلسفهای است که به ظاهر خیلی ساده به نظر میآید ولی در بعضی جاها آنقدر عمیق است که رسیدن به کنه آن ساده نیست. فیلسوفان بزرگی که بعد از ایشان آمدهاند، غالباً هرکدام گوشهای از کلمات مرحوم آخوند نظرشان را جلب کرده است و در مواضع مختلفی به همان حرف چسبیدهاند. از جمله محققین بزرگی که در این دوره چند صدساله بعد از مرحوم آخوند آمدهاند مرحوم آخوند ملاعلی نوری اصفهانی، استاد بسیاری از اساتید یکی دو قرن اخیر است که معاصر با مرحوم میرزای قمی و مرحوم سید محمدباقر حجة الاسلام معروف به سید محمدباقر شفتی است. صاحب روضات میگوید من در دوران کودکی مرحوم آخوند ملا علی را هنگامی که به نماز مرحوم سید محمدباقر شفتی میآمد و در ماه رمضان مینشستند و با یکدیگر صحبت میکردند دیده بودم و ایشان در آن زمان پیرمردی بود.

مرحوم ملاعلی نوری که مرد بسیار متشرعی هم بوده است حواشی مختصری بر اسفار دارد و در اغلب حواشی ایشان این مطلب گنجانده شده است و این مطلب بیش از هر مطلب دیگری نظر ایشان را جلب کرده و ایشان بیش از هرکس دیگر این مطلب را شکافته است.