تقسیماتی داریم که در آنها در عین اینکه دو قسم در مقابل یکدیگر قرار میگیرند، احد المتقابلین شامل دیگری هم هست و در مورد تقسیمات وجود، برخلاف ماهیت، چنین مطلبی صادق است. این را باید درست توجه کرد. میرزای جلوه نتوانسته است این مطلب را خوب درک کند و لذا میگوید «لا محصّل له».

در هیچ یک از تقسیمات ماهیت، یک قسم، ولو به حسب اعتبار، شامل قسم دیگر نمیشود. مثلًا اگر بگوییم حیوان یا ناطق است یا غیر ناطق، این به اصطلاح یک تقسیم «مطلق» است نه «نسبی»، زیرا واقعاً ناطقها در یک دسته و غیرناطقها در دسته دیگری قرار میگیرند. دیگر نه ناطقها به اعتباری غیرناطق هستند و نه غیرناطقها به اعتباری ناطق. ولی تقسیمات وجود همیشه نسبی است، یعنی در عین اینکه وجود به دو قسم تقسیم میشود یکی از آن دو قسم به یک اعتبار شامل قسیم خودش هم میشود [١]. مثلًا (این مثال را مرحوم آخوند در اینجا ذکر نکرده است) میگوییم: «الوجود إما ذهنی و إما خارجی»: وجود یک ماهیت یا ذهنی است یا خارجی. وجود خارجی وجودی است که آثار آن ماهیت بر آن مترتب میشود و وجود ذهنی وجودی است که آثار آن ماهیت بر آن مترتب نمیشود. این بهطور نسبی درست است نه بهطور مطلق؛ یعنی برای آن ماهیتی که در ذهن آمده است مطلب از همین قرار است که بر آن ماهیت، آثار مترتب نمیشود، ولی از جنبه دیگر وجود مساوی با ترتب اثر است. مگر میشود چیزی موجود باشد و اثری بر آن مترتب نباشد؟ وجود ذهنی هم یک سلسله آثار دارد و لذا هر وجود ذهنی درمقایسه با وجود خارجی وجود ذهنی است، ولی بدون مقایسه با وجود خارجی، خودش، وجود خارجی است. پس یکی از این دو قسم، یعنی وجود خارجی، به اعتباری بر قسیم خودش صادق است. این یک مثال.

در تقسیم دیگر میگوییم: «الوجود علی قسمین: إما بالقوه و إما بالفعل». وجود بالقوه آن است که ممکن است آثار بر آن مترتب شود و وجود بالفعل آن است که قبلًا در مرتبه امکان بوده و بعد به مرتبه فعلیت رسیده است. هرچه که در وجود بالفعل هست فقط امکانِ شدن آن در وجود بالقوه هست؛ وجود بالقوه غیر از امکانِ شدن، چیز دیگری نیست. پس هر وجود بالقوه نسبت به وجود بالفعل، بالقوه است، ولی آیا وجود بالقوه در

[١]. این از نظریات بسیار لطیف مرحوم آخوند است که در مواضع مختلف اسفار آمده و بسیاری از نظریات آقای طباطبایی مبتنی بر همین مطلبی است که آخوند اینجا گفته است و ایشان در بدایة الحکمة طرح مطلب را براساس همین مطلب ریختهاند.