درسهای اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٠ - فاعل در حرکت قسری
فاعل در حرکت قسری
فلاسفه معتقدند که حتی در «حرکات قسری» هم این مطلب صادق است. این مسئلهای است که در آینده بهطور مفصل در مورد آن بحث میشود و در زمان ارسطو هم مطرح بوده است. مثلًا وقتی ما سنگی را به سمت بالا پرتاب میکنیم چگونه میشود که به سمت بالا میرود [١]؟ آیا محرک آن همراه آن نیست و با این حال به سمت بالا حرکت میکند؟ [در مورد حرکت به سمت پایین این سؤال مطرح نیست زیرا] اینکه سنگ پس از رها شدن به سمت پایین میآید به این جهت است که به قول قدما طبیعت خودِ سنگ متمایل به مرکز است و به قول امروزیها قوه جاذبه زمین آن را به سمت خود میکشد.
یکی از نظریات امروز این است که وقتی سنگ پس از پرتاب به سمت بالا میرود این حرکت بدون محرک صورت میگیرد. یکی از نظریات قدیم در توجیه حرکت سنگ به سمت بالا این است که امواجی که در هوا پیدا میشود این سنگ را به سمت بالا میراند، همانطور که میتوان به کمک امواج آب، چوبی را بر روی آب حرکت داد مثل آن وقتی که چیزی روی حوض است و دست به آن نمیرسد و با ایجاد امواج در آب میتوان آن را به یک جهت خاص حرکت داد.
نظریات دیگری باز در اینجا هست ولی نظریهای که حکما از بوعلی سینا به بعد قبول کردهاند و حتی خلاف نظریه ارسطوست این است که فاعل حرکت در اینجا طبیعت سنگ یا قوهای است که در خود سنگ است. وقتی شما ضربهای به سنگ وارد میکنید، این ضربه شما و یا هوا نیست که سنگ را بالا میبرد بلکه ضربه شما تغییری در طبیعت سنگ به وجود میآورد که در اینجا مسئله «میل» مطرح میشود.
در اثر ضربه، یک مبدأ میل در شیء پیدا میشود و آن مبدأ میل است که آن را بالا میبرد [٢].
اینجا یک مسئله دیگر پیش میآید. این شیء که به سمت بالا حرکت میکند چرا پس از طی مسافتی برمیگردد؟ آیا علت آن فشار هواست؟ اگر چنین است پس اگر ما در یک خلأ سنگی را پرتاب کنیم اگر فضا لایتناهی باشد و هیچ مانعی هم در کار نباشد حرکت سنگ تا ابد باید ادامه پیدا کند. آیا چنین است یا چون باز این حرکت قسری است
[١]. البته این حرکت کم کم ضعیف میشود و سنگ پس از رسیدن به نقطه اوج، به سمت زمین باز میگردد. بحثی در اینجا مطرح است که آیا سنگ لحظهای میایستد و بعد برمیگردد و یا رفتن و برگشتن، متصل به یکدیگر است که فعلًا مورد بحث ما نیست.[٢]. مسئله میل و مبدأ میل جزء ابتکارات بوعلی سینا در فلسفه است که نظریه خوبی هم هست.