است کسی بگوید که دلیل اینکه مراتب دیگر همراه مرتبه اول وجود پیدا نمیکنند این است که علت تامه مراتب بعد وجود پیدا نکرده زیرا مرتبه قبل شرط مرتبه بعد است.

ولی اشکال به صورت دیگر باقی است. زیرا شما میگویید مرتبه قبل معدوم میشود و نوبت به مرتبه بعد میرسد و باز مرتبه قبل معدوم میشود و مرتبه بعد موجود میشود. ما میگوییم آن مراتب قبلی که معدوم شدهاند علت تامهشان وجود دارد یا وجود ندارد؟ فرض این است که علت تامهاش وجود دارد. اگر چنین است چگونه معلول معدوم شده، در صورتی که علت تامه وجود دارد؟.

ولی اگر بگویید علت متغیر، متغیر است اشکال حل میشود، یعنی اگر یک علت، قوه و یا نیرو حرکتی را ایجاد میکند ما خیال میکنیم که یک نیروی ثابت است که آن جزء اول و جزء دوم و جزء سوم را ایجاد کرده است. خود این نیرو هم مانند خود این حرکت، متغیر است یعنی مرتبهای از نیرو مرتبه اول از حرکت را ایجاد میکند، آن که مرتبه دوم را ایجاد میکند مرتبه دیگر نیروست، و آن که مرتبه سوم را ایجاد میکند درجه دیگر نیروست. پس علت امر متغیر متغیر است.

البته در اینجا اشکال دیگری پیش میآید. ما نقل کلام میکنیم به آن علت که متغیر است. آن علت هم باید یک علت متغیر مثل خودش داشته باشد و باز آن علت متغیر هم باید متغیر باشد الی غیر النهایه، [در حالی که سلسله متغیرات در نهایت باید به ثابت منتهی شود]. پس چگونه ثابت میتواند علت متغیر باشد؟ بعد باید ببینیم راه حل این مشکل چیست.

باز میگردیم به همان قاعده «علة المتغیر متغیر». میگوییم مثلًا زمین حرکت میکند، این سنگ حرکت میکند. قبلًا گفتیم و بعد هم اثبات میشود که علت مباشر حرکات، طبیعت جوهری آنهاست، همان صورت نوعیهای که در مورد آن در فصل پیش صحبت کردیم. به عقیده فلاسفه هیچ حرکت طبیعی در اجسام وجود ندارد که از خارج بر اجسام تحمیل شده باشد، بلکه منشأ هر حرکت طبیعی که در عالم وجود دارد طبیعت درونی خود آن شیء است.

به حکم اینکه «علة المتغیر متغیر»، باید طبیعت درونی متغیر باشد تا حرکت عرضی به وجود بیاید، چون علت همه آنها طبیعت درونی شیء است. تا صورت نوعیه در درون شیء متغیر نباشد امکان ندارد تغییرات ظاهری پیدا شود. مثلًا اگر رنگ زردآلوی روی درخت، سبز است و این عرض تدریجاً متمایل به زردی و بعد سرخی میشود، این یک حرکت عرضی است. اگر طعمش تدریجاً از تردی و ترشی به شیرینی مبدل میشود این