الاصول المشرقیة [١]، خوض عظیمی در این مسئله در باب حیوان کرده است. اما در باب نباتات اظهار تردید کرده و گفته است شاید حرکت نبات اینطور باشد و شاید آنطور باشد و احتمالات بسیاری به صورت «لعلّ» ذکر کرده و در آخر هم در مورد هیچ کدام جزم پیدا نکرده است. بعد هم گفته است که باید کوشش کرد تا حقیقت کشف شود و کسی نباید ناامید شود:«و أما ما علیه الجمهور من اهل النظر فلیجتهد ... و لا ییأس من روح اللَّه» [٢]. بعد شاگرد دوباره به استاد نامهمینویسد که «إن أنعم الشیخ أدام اللَّه علوه باتمام الکلام ... کانت المنة اعظم» و از او میخواهد مطلب را تکمیل کند. شیخ در جواب مینویسد اگر بتوانم؛ یعنی نمیتوانم.

مرحوم آخوند میگوید پس معلوم میشود که شیخ از حل مسئله عاجز بوده است و این عجز از این جهت است که نمیتوانسته است بیان کند که موضوع در حرکت کمّی چیست.

اشکال مشترک در حرکت کمّی و حرکت جوهری

اشکالی که شیخ در آنجا گرفتار بوده است عین اشکالی است که در باب حرکت جوهری مطرح است. اگر اشکال حرکت جوهری حل شود، اشکال حرکت کمّی هم حل میشود.

شیخ که در باب حرکت جوهری در تصور موضوع دچار اشکال بوده، جبراً باید در باب حرکت کمّی هم دچار اشکال میشده است، چرا؟ این «چرا» را در این جلسه توضیح میدهم و بقیه مطلب را در جلسه آینده بحث خواهیم کرد.

گفتیم در حرکت در عرض تصور موضوع با اشکال مواجه نیست. موضوع جوهر است و مافیه الحرکه عرض است. پس در باب حرکت در کمّ هم نباید اشکالی وجود داشته باشد. پس شیخ علی القاعده باید اینطور میگفت که در حرکت کمی، موضوع خود جسم است و کمیت جسم هم مافیه الحرکه است. پس در ظاهر، موضوع خیلی روشن است. ولی

[١]. شیخ الرئیس کتابی داشته است به نام الاصول المشرقیه که از آن چیزی جز یک مقدمه و قسمتهای مختصری از منطق در دست نیست. میگویند اگر آن کتاب به دست میآمد از همه کتابهای شیخ بهتر بود، چون شیخ در مقدمه میگوید من در سایر کتابهایم مجبور بودم از قدمای یونانی پیروی کنم ولی حال میخواهم کتابی بنویسم که از پیروی دیگران آزاد باشد و عقاید خاص خودم را بیان کنم. این کتاب که معلوم نیست شیخ چه مقدار از آن را نوشته بوده، اخیراً به همان صورت ناقص در مصر چاپ شده است. از بعضی از عباراتی که مرحوم آخوند در جلد اول اسفار آورده است معلوم میشود به قسمتهایی از الاصول المشرقیه دسترسی داشته است.[٢]. فصل ٢٤، ص ٩٢.