دارای هیچ ماهیتی نیست و بالقوه دارای ماهیات غیرمتناهی است. ای کاش مرحوم آخوند در کنار سه مطلبی که در اینجا بیان کرده است- و تاکنون دو مطلب را توضیح دادهایم- این را هم در اینجا ذکر میکرد.

همه حکما این مطلب را قبول دارند که هر موجودی دارای ماهیتی و وجودی است و تنها ذات باری تعالی است که «لا ماهیة له»؛ فقط وجود غیرمتناهی است که دارای هیچ ماهیتی نیست. ماهیت باری تعالی عین وجودش است و غیر ذات حق تعالی از عقل اول گرفته تا هیولای اولی همه دارای ماهیت هستند:«کل ممکنٍ زوجٌ ترکیبی له ماهیة و وجود». هر ممکنی ترکیبی است از امر اعتباری و امر حقیقی زیرا یا ماهیت اصیل است و وجود، اعتباری و انتزاعی است و یا وجود اصیل است و ماهیت اعتباری و انتزاعی است.

اینجا ما به یک حرف جدیدی رسیدیم زیرا تا به حال میگفتیم غیر از خدا هیچ حقیقت دیگری نداریم که بدون ماهیت باشد و حال میگوییم شی ءِ در حال حرکت هیچ ماهیتی ندارد، یعنی ماهیت بالفعل ندارد گرچه بینهایت ماهیت بالقوه دارد.

«ماهیت بالفعل ندارد» به این معناست که نمیتوانیم انگشت بگذاریم و بگوییم این شی ءِ در حال حرکت اکنون دارای این ماهیت خاص است؛ تا بخواهیم انگشت بگذاریم از آن حد رد شده است و از این نظر درست مثل سایه است. چون زمین در حال حرکت است سایه دائماً در حرکت است و لذا نمیتوانیم برای سایه یک حد معین کنیم و یا یک خط بکشیم و بگوییم سایه اینجاست چون هر مرزی که برای آن تعیین کنیم از آنجا رد شده است.پس شیء در حال حرکت هیچ ماهیت بالفعلی ندارد و بنابراین نمیتوانیم بگوییم داخل در کدام نوع است چون توقف ندارد. البته هر جا که شیء متوقف شود دارای یک ماهیت بالفعلِ ثابت میشود، ولی مادام که در حرکت است تنها ماهیات بالقوه غیرمتناهی قابل انتزاعند. «قابل انتزاعند» یعنی ذهن در عالم خودش شیء در حال حرکت را متوقف فرض میکند و بعد ماهیتی انتزاع میکند. این مانند آن است که در مورد جسم در حال حرکت میگوییم این جسم در این نقطه چنین است در حالی که هیچ وقت در این نقطه نبوده است، زیرا دائماً سیلان داشته و در حال عبور و گذشتن بوده است ولی ذهن بودنی در این نقطه برای جسم اعتبار میکند.

لازمه این مطلب بسیار عالی که شیء در حال حرکت ماهیت ندارد این است که در طبیعت، شیء ثابت وجود ندارد و همه چیز در جریان است. پس ما در طبیعت هیچ چیزی که دارای ماهیت بالفعل و ثابت باشد نداریم. هر ماهیتی که برای یک شیء انتزاع کنیم آنِ