بنابراین اگر ما دو نوع حرکت در خارج داشته باشیم، قهراً مقوله هم در خارج دو نحو وجود دارد، چون- چنانکه گفتیم- مقوله و حرکت اتحاد وجودی دارند. اگر بگوییم حرکت توسطی وجود دارد و حرکت قطعی وجود ندارد، باید در باب مقوله هم قائل شویم که یک وجود «آنی الحدوث مستمرالبقاء» هست و بس. اگر بگوییم حرکت قطعی وجود دارد و حرکت توسطی وجود ندارد، در باب مقوله هم باید بگوییم یک امر متصل ممتد وجود پیدا میکند و بس. و اگر مثل نظر مرحوم آخوند در اینجا بگوییم هر دو وجود دارد، باید بگوییم برای مقوله هم دو نحوه وجود است، دو اعتبار وجود است؛ به یک اعتبار یک وجود متصل واحد ممتد است و به یک اعتبار دیگر یک وجود بسیط آنی الحدوث و مستمرالبقاء است.

مقایسه ای با نظر قدما

این مطلب را هم در اینجا اضافه کنیم که از اقوال قدمای قبل از مرحوم آخوند چنین به دست میآید که از سه مطلبی که درباره وحدت موضوع و استمرار موضوع، وحدت حرکت و استمرار حرکت، و وحدت مقوله و استمرار مقوله عرض کردیم قدما در باب موضوع که باید وحدت و نیز استمرار داشته باشد و همچنین در این باب که حرکت باید وحدت و نیز استمرار داشته باشد اتفاق نظر دارند. ولی به باب مقوله که میرسند میگویند: نه، مقوله کافی نیست، برای وحدت مقوله وحدت موضوع میخواهیم. به این نکته حتماً باید توجه کرد.

توضیح اینکه اگر جسمی مثلًا در أین حرکت میکند و از یک نقطه به نقطه دیگری میرود، در اینجا جسم واحد است، حرکت هم واحد است. ولی آیا أینی که در اینجا طی میشود یک وجود واحد دارد یا نه؟ قدما میگفتند: بله، این هم واحد است، ولی ملاک وحدتش وحدت موضوع است، یعنی موضوع که واحد است برای وحدت مقوله کافی است؛ دیگر در خود مقوله فرض وحدت نمیکردند. نمیگفتند همانطور که موضوع حرکت واحد است و حرکتش هم واحد است، یک أین واحد متصل هم در اینجا وجود دارد، بلکه چنین قائل بودند که در اینجا أینهای متعدد وارد بر موضوع میشود و این أینها مثل دانههای تسبیح هستند که ملاک ارتباط و اتصالشان امری غیر از خود دانههای تسبیح است. معنای حرکت در مقوله این است که موضوع در هر آنی فردی از مقوله یا نوعی از مقوله را دارد. ملاک وحدت افراد مقوله یا انواع مقوله چیست؟ قدما میگفتند وحدت موضوع، که