محال است که جوهر متحرک باشد و عرض متحرک نباشد. آن استدلال این بود که محال است عرض متحرک باشد و جوهر متحرک نباشد و به دلیل حرکت در چهار عرض تحرک جوهر را ثابت کردیم. این استدلال میگوید همینکه تحرک جوهر را اثبات کردیم میگوییم محال است جوهر متحرک باشد و ما عرض غیرمتحرک داشته باشیم.

در اینجا این سؤال پیش میآید که در مورد سکون در حرکات مختلف چه باید گفت؟ پاسخ میدهند ما به یک معنا اصلًا سکون نداریم. وقتی که شیء حرکت در کیف ندارد و ساکن است باز کیف ثابت ندارد و آنجا هم که شیء به ظاهر کمّ ثابت دارد کمّ ثابت ندارد. شیئی که الآن مکان ثابت دارد چون خودش متغیر است در همین مکان دائماً دارد تغییر میکند و این یک نوع تغییر مکان است غیر از تغییر مکانی که معمولًا سراغ داریم. پس ما در حالی که در این مکان هستیم دائماً تغییر أین میدهیم و این تغییر أین از این جهت است که نسبت ما با این أین از ناحیه ما دائماً دارد تغییر میکند. حال اگر در همان حال که یک شیء به تبع جوهر خود دارد تغییر میکند حرکتی هم از خارج به آن بدهیم و مثلًا این شیء را از اینجا بلند کنیم معنایش این میشود که «شیء متحرک در أین» حرکت در أین میکند؛ شیئی که اگر ساکن هم بود در أین خودش متحرک بود حال دارد یک نوع حرکت دیگری هم میکند. پس «شیء متحرک در أین» به نوع دیگری در أین حرکت میکند. به هر حال آقای طباطبایی همین قدر اجمالًا میگویند این «حرکت در حرکت» است« حرکت در حرکت » یا « حرکت مرکب » ؟

اصل نظر آقای طباطبایی مطلب درستی است، ولی اینکه ما آن را «حرکت در حرکت» بدانیم قابل مناقشه است. این یک نوع حرکت مرکب است و حرکت در حرکت شمردن آن محل اشکال است. یک مثال برای حرکت مرکب حرکت زمین است. زمین حرکت وضعی دارد و در همان حال حرکت دیگری هم دارد که حرکت انتقالی است. این حرکت، مرکب هست ولی حرکت در حرکت نیست. (البته وضعی شمردن حرکت زمین به دور خود محل اشکال است [١].) زمین در حالی که حرکت وضعی دارد حرکت انتقالی هم دارد، نه اینکه

[١]. این بحث را بعداً مطرح میکنیم که آیا [با توجه به تعریف حرکت وضعی] این مطلب صحیح است که زمین در عین حرکت وضعی حرکت انتقالی دارد؟ اگر شیء در مکان خودش ثابت باشد و فقط دور خودش بچرخد، مثل کرهای که حول یک محور ثابت میچرخد، این یک حرکت وضعی است. شیء