مقوله اضافه در بسیاری جاها از جمله در باب معقولات ثانیه منظومه از معقولات ثانیه شمرده شده است و خود مرحوم آخوند هم تصریح میکند که اضافه از معقولات ثانیه است و بنابراین از مفاهیم انتزاعی است نه از ماهیات و تسامحاً آن را مقوله گفتهاند. مقوله بودن أن یفعل و أن ینفعل، به اندازه مقوله بودن اضافه قابل مناقشه است. بنابراین مقوله نامیدن ایندو نیز نحوی تسامح است.

اما توجیهی که کسانی از جمله حاجی در منظومه گفتهاند که مقصود از أن یفعل و أن ینفعل هیئتی است که به شیء عارض میشود از تأثیر یا تأثر تدریجی، درست نیست زیرا هیئتی در خارج عارض نمیشود و تازه آن هیئت هم یک امر انتزاعی است، برای اینکه مقوله أن یفعل چه «تأثیر تدریجی» باشد و یا «هیئت حاصل از تأثیر تدریجی» و همچنین مقوله أن ینفعل چه «تأثر تدریجی» باشد و یا «هیئت حاصل از تأثر تدریجی»، همه اینها به تأثیر و تأثر باز میگردد. باب تأثیر و تأثر باب ایجاد است و نظیر علیت و معلولیت و بلکه عین علیت و معلولیت است. علیت و معلولیت را اگر در شکل مادی و طبیعی آن تصور کنیم میشود أن یفعل و أن ینفعل.

به عبارت دیگر اگر علت، علت مادی باشد که تأثیر آن در معلول آن تدریجی است و اگر معلول، امر مادی باشد که اثر را تدریجاً میپذیرد، اسم علیت و معلولیت میشود أن یفعل و أن ینفعل. اینکه امثال حاجی میگویند «هیئت عارض»، ما یک هیئت واقعی نداریم که تأثیر تدریجی موجب آن باشد و چنین هیئتی وجود ندارد.

پس أن یفعل و أن ینفعل چیزی است نظیر علیت و معلولیت، یعنی از ایجاد و وجود انتزاع میشود و از معقولات ثانیه است، زیرا هرچه که به باب وجود و ایجاد باز گردد و از شئون وجود باشد، مفهومش جزء ماهیات نخواهد بود و از معقولات ثانیه است.

بنابراین وقتی مرحوم آخوند میگوید حرکت عین مقوله أن یفعل و أن ینفعل است، از ایشان بعید است که از نظریه خودش در باب حرکت غافل شده باشد که حرکت نحوه وجود است، یا این جهت را توجه نداشته باشد که مقولات، متباین بالذاتاند و شیء نمیتواند به یک اعتبار یک مقوله باشد و به یک اعتبار مقوله دیگر. ایشان در واقع اعتقادش در باب مقوله أن یفعل و مقوله أن ینفعل نظیر اعتقادش در باب مقوله اضافه است، یعنی مقوله نامیدن اینها را «بالمجاز و المسامحه» میداند و اینها را مقوله واقعی نمیداند. اینها در واقع از معقولات ثانیه فلسفی هستند و وقتی أن یفعل و أن ینفعل مقوله