به تبع، در امر انتزاعی هم هست و اگر واقع نشود در امر انتزاعی هم حرکت نیست. پس این سؤال اصلًا قابل طرح نیست که آیا در مقوله اضافه و مقوله جده حرکت واقع میشود یا نه، چون امور انتزاعی، بالذات حکمی ندارند. مثلًا اگر اضافه متعلق به جوهر باشد اگر بگوییم حرکت در جوهر هست، در اضافهای هم که به جوهر تعلق دارد حرکت هست و اگر بگوییم حرکت در جوهر نیست، در اضافهای هم که به جوهر تعلق دارد حرکت نیست.

پس تا اینجا به این نتیجه رسیدهایم که طبق قول مورد قبول حکما حرکت در چهار مقوله واقع میشود. یک مقوله مورد اختلاف مرحوم آخوند و دیگران است که همان جوهر است که البته از زمان آخوند به این طرف دیگر حکما معمولًا نظر ایشان را قبول کردهاند. در دو مقوله هم حرکت قابل طرح نیست به بیانی که گذشت.

سه مقوله دیگر باقی میماند: مقوله متی، مقوله فعل (أن یفعل) و مقوله انفعال (أن ینفعل). قدمای قبل از مرحوم آخوند قائل بودند که حرکت در این سه مقوله واقع نمیشود و مرحوم آخوند و هرکس بعد از ایشان آمده همین را گفته است. باز در اینجا یگانه کسی که مخالفت کرده و گفته است که حرکت در این سه مقوله واقع میشود آقای طباطبایی هستند که این مطلب را، هم در حاشیه اسفار و هم پیش از آن در رساله مستقلی که در باب قوه و فعل تألیف کردهاند و هنوز چاپ نشده بیان کردهاند [١].

دلیل مرحوم آخوند بر استحاله حرکت در فعل و انفعال

حال ببینیم دلیل مرحوم آخوند و دیگران بر اینکه حرکت در این دو مقوله (فعل و انفعال) محال است چیست [٢]؟ آیا لازمه حرف مرحوم آخوند این است که ایشان در جوهر و چهار مقوله معروف قائل به حرکت است و همچنین در اضافه و جده به تبع، قائل به حرکت است، ولی این دو مقوله را ساکن میداند؟ آیا مرحوم آخوند درطبیعت قائل به ثبات هم هست ولی در دو مقوله، که مقوله فعل و انفعال باشد؟

مطلب از این قرار نیست.

ایشان میگوید تدرج، جزء تعریف مقوله فعل و انفعال است یعنی جزء ماهیت آنهاست. تدرج در ماهیت مقولات دیگر [غیر از متی که بعداً بحث میشود] دخالت ندارد و لهذا جای این بحث هست که آیا آن مقولات، در وجود، فرد متدرج دارند یا ندارند؟ ولی

[١]. [این رساله بعداً در سال ١٣٦٨ همراه با ترجمه آیت اللَّه محمدی گیلانی منتشر شد.][٢]. [استاد به تبع متن اسفار، بحث «متی» را در پایان بحث از فعل و انفعال مطرح خواهند کرد.]