ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٣٥٤ - عوامل پيدايش اخباريگرى و گرايش به آن

اجتهادى كه سالها به ضعف و ناتوانى گراييده بود حيات نوين يافت .

اخباريان در اين عصر به زانو درآمدند . بخصوص پس از فوت بزرگ مرجع آنان شيخ يوسف بحرانى ( صاحب حدائق ) كه اعتبار اخباريان بكلى از ميان رفت و انديشه هاى اجتهادى و اصولى با سرعت هر چه تمام گسترش يافت . اين عصر را مى توان سرآغاز تحولى نوين در تاريخ فقه شيعه دانست .

عوامل بازگشت اجتهاد در صحنه فقه

پديده هاى اجتماعى و تاريخى همواره در ارتباط با شرايط و ويژگيهاى زمانى و مكانى خاص هستند كه آن شرايط و خصوصيات در پيدايش آنها مؤثرند .

ظهور و پيشرفت دوباره اجتهاد در صحنه فقاهت شيعى نيز يك پديده اجتماعى بود كه نمى توانست از عوامل اجتماعى و تاريخى بريده باشد . بلكه بى ترديد عواملى در رشد و گسترش و زمينه هاى تكامل آن مؤثر بوده است كه به برخى از آنها اشاره مى كنيم :

١ ـ موضعگيرى تند اخباريان عليه مجتهدان

استفاده اخباريان از شگردهاى غير اخلاقى و شيوه هاى تند و افراطى عليه مجتهدان بزرگ , خود يكى از عواملى است كه زوال حاكميت آن را به دنبال داشت .

تاريخ نشان داده است كه اقوام و گروههايى كه براى پيشبرد اهداف خويش از شگردهاى ناصحيح و شيوه هاى باطل و جائرانه استفاده كرده اند , دير يا زود به زوال كشيده شده اند و بازتاب كرده هاشان گريبانگير خود آنان شده است . چه آنان كه در زمينه حاكميت ظاهرى به زور و تعبدى تكيه كرده و چه كسانى كه در صحنه حاكميت فكرى به تعصب و تندروى گرفتار شده اند .

البته ممكن است كه در ابتداى كار قدرى پيشرفت كنند , ولى با گذشت زمان و هشيارى نسلها و فروكش كردن بحرانهاى خاص اجتماعى و تبليغاتى , خورشيد واقعيت سرانجام آشكار مى شود .

اخباريان , براى پيشبرد اهداف خويش , از شيوه تهمت و افترا عليه بزرگان دين استفاده مى كردند . تا بدانجا كه درباره شيخ جعفر كاشف الغطاء شايع كردند كه او از اولاد بنى اميه است ! و نيز درباره سيد محسن اعرجى كاظمى و ميرزاى قمى ( صاحب