ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٣٣٩ - عوامل پيدايش اخباريگرى و گرايش به آن

اصبحى ( پيشواى مذهب مالكى ) , محمد بن ادريس شافعى ( پيشواى مذهب شافعى ) و احمد بن حنبل شيبانى ( پيشواى مذهب حنبلى ) كه قبل از ظاهريه مى زيستند همانند ظاهريه به ظاهر اخبار و روايات عمل مى كردند , بخصوص احمد بن حنبل شيبانى كه از قياس و رأى گرايى به شدت پرهيز مى كرد و تنها توجه او به حديث و روايت بود تا حدى كه محمد بن جرير طبرى پيشواى مذهب جريرى [١] در كتاب اختلاف الفقها , احمد بن حنبل را از جمله فقها بشمار نياورده است .

كلام صاحب روضات الجنات

علامه متتبع و خبير , محمد باقر خوانسارى اصفهانى صاحب روضات الجنات از عالم بزرگ شمس الدين اصفهانى شارح كتاب طوالع نقل كرده است كه : (( حشويه گروهى از اهل سنت مى باشند كه معتقدند , دين و احكام شريعت را بايد فقط از كتاب و سنت تلقى كرد . ))

سپس صاحب روضات الجنات مى افزايد : (( آنچه به حشويه نسبت داده شده است , مانند گفتار اخباريان از علماى شيعه است , بنابراين حشويه و ظاهريه و اخبارىسه مسلك هستند كه در يك وادى قدم مى نهند . ((

تفاوت هجوم اخباريگرى با حركت ظاهريه عليه اجتهاد

پس از بيان وجوه شباهت مسلك اخباريگرى با مرام ظاهريه , شايسته است كه به بعد ديگر قضيه نيز توجه شود . و آن اينكه اخباريان و ظاهريه هر دو به ظاهر عليه اجتهاد قيام كردند , ولى بايد توجه كرد كه قيام ظاهريه عليه رأى گرايى و قياس و استحسان ابوحنيفه اى بود . اما قيام اخباريان عليه مجتهدانى بود كه اجتهادشان بر چهار محور اصيل كتاب , سنت , عقل و اجماع استوار بود .

گويا اخباريان فرقى ميان آن دو نمى گذاردند و عمل بر طبق كتاب , سنت , عقل و اجماع را همانند عمل بر طبق منابع ظنى ـ قياس و استحسان ـ تلقى مى كردند , در حالى