٥. درباره نكته دوم گفته است: «خوب بود كه ايشان براى خوانندگان مقاله خود، به طور مشخص، شواهدى عينى و قابل تحقيق در اين زمينه را ذكر مى‌كرد تا بتوان روى آن بررسى و داورى كرد». (٩٧)

پاسخ: در آغاز بحث گفتم كه من در مقام اختصار هستم و «پژوهش كامل در اين زمينه، مجالى وسيع و مستقل مى‌طلبد كه خارج از حدّ نوشتار حاضر است».

٦. طرح نظريه دين اكثرى را زمينه‌ساز سكولاريسم دانسته‌ام . ايشان اشكال كرده كه سكولاريسم عوامل ديگرى دارد.

پاسخ: عوامل ديگر را انكار نكرده و نمى‌كنم، ولى به جدّ معتقدم نظريه دين اكثرى در بى‌دين كردن مردم نقش مهمى‌دارد. آيا آقاى ابوالحسنى نمى‌داند كه در گذشته‌اى نه چندان دور، عده‌اى خوردن گوجه فرنگى، موز، آناناس و استفاده از صندلى، بلندگو، چراغ برق و آب لوله كشى را چون در شرع نيامده است حرام مى‌دانستند؟ (٩٨)

اين يك مصداق سخيف از نظريه دين اكثرى است. متأسفانه تأثير اينگونه رفتارهاى برخى متدينان و مدعيان علم در بى‌دين كردن مردم به خصوص اقشار تحصيل كرده كم نبوده است. انكار قوانين عرفى كه مخالف شرع نباشد و نفى دانش سياسى غربيان به طور مطلق با اين بهانه كه «اسلام ناتمامى ندارد كه كسى او را تمام نمايد» در همين راستا است.

٧. در نكته سوم گفته‌ام:

متكلمان و فقيهان شيعه بر اين باورند كه هيچ فعلى از افعال مكلفان نيست، مگر اينكه براى آن حكمى نزد خداوند است. (٩٩) برخى نيز بر اين باور ادعاى

(٩٧) همان.
(٩٨) در اين مورد مراجعه شود به: جعفريان، رسائل حجابيه، ج٢، ص٧١٦.
(٩٩) علامه حلى، مبادى الوصول إلى علم الأصول، ص٢٤٣؛ بحرانى، الحدائق الناضرة، ج١، ص٤٥.