دور از انتظار نخواهد بود كه شيخ نيز برداشت روشنى از اين امور نداشته است و در اولين مواجهه خود با اين امور، آنها را «كلمات موهمه» پنداشته كه در پى آنها «جعل بدعتى و احداث ضلالتى» خواهد بود. در اين مقام سخن بسيار است كه آن را به مجالى ديگر وا مى‌گذارم.

دين اكثرى، دين اقلى

آقاى ابوالحسنى در مقاله سوم خود به نقد مطالبى پرداخته است كه من در مقاله چهارم خويش درباره دين اكثرى و اقلى و انتساب ديدگاه دين اكثرى به شيخ فضل اللّه‌ نورى نگاشته‌ام . من ديدگاه دين اكثرى را اين گونه تعريف كرده‌ام : «يعنى دامنه آموزه‌هاى دين را چنان گسترده و همه جانبه مى‌بيند كه نياز انسان‌ها به دانش‌هاى بشرى از جمله حقوق عرفى از ميان مى‌رود يا به حداقل مى‌رسد». سپس نقدى كوتاه به نظريه دين اكثرى داشته‌ام. ايشان به نقد من نسبت به ديدگاه دين اكثرى و انتساب آن به شيخ اشكالاتى وارد كرده است كه به بررسى آنها مى‌پردازم:

١. در مقاله خود آورده‌ام : «ديدگاه دين اكثرى از جهات متعدد قابل نقد و ارزيابى است. پژوهش كامل در اين زمينه، مجالى وسيع و مستقل مى‌طلبد كه خارج از حدّ نوشتار حاضر است؛ اما به اختصار مهم‌ترين نكات را در باره آن بيان مى‌كنيم». (٨٧) آقاى ابوالحسنى عبارت «مهم‌ترين نكات» را در اين متن به «محكم‌ترين دلايل» تفسير مى‌كند و تا انتهاى مقاله خويش مى‌كوشد همين انتظار را در ذهن خواننده از نكاتى كه در اين باره نوشته‌ام ايجاد كند. او سرفصل مباحث خود را «بررسى و نقد دليل اول»، «نقد دليل دوم» و «نقد دليل سوم» قرار داده است.

(٨٧) فقه اهل بيت(ع)، ش٥٧، ص١٥٤.