درست باشد يا غلط؛ مفسر فهم درستى از آنها داشته باشد يا غلط. در مقابل، مفسر تعبد گرا، متون دينى را بر اساس دستاوردهاى دانش بشرى تفسير نمى‌كند و شيخ اين گونه بود، خواه آن دستاوردها درست باشد يا غلط؛ يا مفسر فهم درستى از آنها داشته باشد يا غلط.

شيخ فضل اللّه‌ و دستاوردهاى تمدن غرب

آقاى ابوالحسنى در مقاله دوم خود اشكال ديگرى مطرح مى‌كند و آن اين است كه تحليل من از مخالفت‌هاى شيخ با دستاوردهاى تمدن غرب غلط است؛ زيرا من سرّ مخالفت‌هاى شيخ را «تصلب در سنت يا وحشت و بيزارى از تمدن غرب» دانسته‌ام ، در حالى كه در جايى ديگر اعتراف كرده‌ام كه شيخ « در شناخت كلى از بنياد تمدن غرب و اهداف و انگيزه‌هاى غرب زدگان داخلى از كسانى چون نائينى آگاه‌تر بود»؛ ايشان در اعتراض به من مى‌گويد: پس «چرا نگوييم كه مخالفت وى با پديده‌هاى نوظهور و وارداتى غربى نيز ريشه در همين شناخت ژرف‌تر از مبانى تمدن غرب داشته است» و علت آن «تصلب در سنت يا وحشت و بيزارى از تمدن غرب» نبوده است؟او سپس مدعى است كه شيخ شيوه‌اى «نقادانه و اصلاحى» نسبت به سنت گذشته و «وضعيت سياسى كهن كشور خويش» داشت و از سوى ديگر با دستاوردهاى مثبت تمدن غربى «عناد» نمى‌ورزيد. از اين رو، نه متصلب در سنت بود و نه دشمنى بى‌منطق و دليل با غرب داشت. آن گاه مثال‌هايى از تاريخ زندگى شيخ در تأييد دو سوى ادعاى خويش مطرح مى‌سازد. (٥٦)

پاسخ: در مقاله خود توضيح داده‌ام كه شيخ در مواجهه با برخى دستاوردهاى غرب «يكسان سخن نمى‌گويد و گاهى گونه‌اى از آنها را تأييد مى‌كند». همچنين گفته‌ام كه:

(٥٦) همان، ص١٧٦.