علمى در اين امر را نمى‌توان و نبايد ناديده گرفت اما مهم‌ترين عامل در اين زمينه را بايد پيش و بيش از اختلاف نظرهاى صرفاً فكرى و علمى در دستبردهاى غرض ورزانه خودكامگان به ساحت آموزه‌ها و تعاليم ناب دينى جستجو كرد». (٦٨) سپس كوشيده است با شواهد مختلف اين ادعا را ثابت كند.

او پس از اين نقض و ابرام‌ها عبارت ديگرى از من در تأييد ادعاى خودش و نقض ادعاى قبلى نقل مى‌كند. عبارت ديگر من كه در آغاز سر فصل «پيدايش مذاهب اسلامى» آورده‌ام بدين قرار است: بعد از رحلت پيامبر اكرم(ص)، اوّلين و مهم‌ترين منشأ جدايى مسلمانان به دو فرقه مهمّ، موضوع جانشينى بعد از آن حضرت بود ...نمى‌توان انكار كرد كه مطامع شخصى و گروهى نسبت به موضوع بسيار فريبنده سلطنت و حاكميت بر مردم، مى‌تواند مهم‌ترين نقش را در پيدايى اين اختلاف اساسى ميان مسلمانان ايفا كند. چشم پوشى از اين واقعيت و ناديده گرفتن شواهد روشن تاريخى آن و در نتيجه، نخستين انگيزه‌هاى دو طرف نزاع در اين اختلاف بنيادين را تنها در تفاوت نگرش تئوريك و اجتهادى ديدن، نمونه آشكارى از تعصّب جاهلانه است». (٦٩)

من براى اثبات ادعاى اخير خود، شواهد مختلفى ذكر كرده‌ام كه حتى آقاى ابوالحسنى نيز از برخى شواهد مذكور بهره گرفته و گمان كرده اين شواهد نيز نقض ادعاى نخست است.

پاسخ: دو عبارت نقل شده از مقاله من با يكديگر تعارضى ندارد. در عبارت نخست به رويكرد عقل گرايى و تعبد گرايى به عنوان دو روش علمى اشاره كرده‌ام . در عبارت دوم به انگيزه نفسانى افراد در گزينش يكى از اين دو رويكرد علمى اشاره

(٦٨) همان، ش٦٣ ـ ٦٤، ص٣٥٧.
(٦٩) همان، ش٤٧، ص١٦٥.