پاسخ: «نكته» به معناى «دليل» نيست و هيچ كتاب لغتى اين دو را به يكديگر معنا نكرده است. بنده نيز تعمداً از كلمه «نكات» استفاده كرده‌ام تا خواننده، انتظار مواجهه با يك بحث همه جانبه و مستدل و به تعبير آقاى ابوالحسنى «محكم‌ترين دلايل» را نداشته باشد. در عين حال براى تأكيد بيشتر يادآور شده‌ام كه «پژوهش كامل در اين زمينه، مجالى وسيع و مستقل مى‌طلبد كه خارج از حدّ نوشتار حاضر است».

٢. در نكته اول خويش آورده‌ام : «طرف‌داران نظريه دين اكثرى كه در جامعه امروز ما نيز وجود دارند، كمال دين را در توسعه همه جانبه آن مى‌دانند؛ در حالى كه كمال دين، به هدف و رسالتى است كه عهده‌دار آن است، نه به گسترش دادن آن به عرصه‌هاى بيگانه با آن. پس دين مى‌تواند كامل و بى بديل باشد، بدون آنكه توسعه‌اى نابجا به آن داده شود».

آقاى ابوالحسنى چند اشكال به اين عبارت كرده است. نخست اينكه «وى هنوز براى خوانندگان خود، نه نسبت مزبور را با ارائه شواهد مُقنِع، ثابت كرده و نه دليلى براى نابجا بودن اين توسعه آورده است».

پاسخ: نسبت دادن ديدگاه دين اكثرى به شيخ فضل اللّه‌ نورى مستند به سخنانى است كه از وى نقل كردم:

اگر قانون، مخالف شريعت باشد، «بدعت و ضلالت محض» (٨٨) خواهد بود. وضع «قانون جديد» نيز «منافات با اقرار به نبوّت و خاتميّت و كمال دين دارد»؛ (٨٩) زيرا «اسلام ناتمامى ندارد كه كسى او را تمام نمايد» (٩٠) و «شريعت در هر موضوع، حكمى و براى هر موقع، تكليفى مقرر فرموده است». (٩١) «قانون الهى ما مخصوص به عبادات نيست، بلكه جميع مواد

(٨٨) زرگرى نژاد، رسائل مشروطيت، رساله حرمت مشروطه، ص١٦٦.
(٨٩) همان، رساله تذكرة الغافل، ص١٧٧.
(٩٠) همان، رساله حرمت مشروطه، ص١٦٦.
(٩١) بازخوانى روزنامه شيخ فضل اللّه‌ نورى، لايحه هشتم، ص١٤٤.