است. هيچ يك از اصحاب قياس و رأى در هيچ فتوايى ادعا نمى‌كند كه نظر او مخالف حكم خدا و رسول(ص) است. آنها فتواى خود را عين حكم خدا و رسول(ص) مى‌دانند و آنچه را آقاى ابوالحسنى كلام «صريح و غير قابل توجيه» پيامبر(ص) مى‌داند، به زعم آنها صريح در ادعاى آقاى ابوالحسنى نيست و پيام ديگرى دارد. از اين رو اختلاف در تفسير و فهم دين شكل مى‌گيرد كه حوزه بحث عقل گرايى و تعبد گرايى است. همچنين اصحاب رأى و قياس كه از فقهاى عامه مى‌باشند به هيچ وجه اعتقاد شيعيان را درباره امام صادق(ع) ندارند و آن حضرت را «پيشواى معصوم امت اسلام و خليفه بر حق پيامبر(صادق آل محمد)» نمى‌دانند تا مخالفتشان با صريح كلام آن حضرت مخالفت عملى با دين تلقى شود.

اما اينكه گفته‌ام مخالفت صريح برخى از اصحاب در زمان پيامبر(ص) با فرامين آن حضرت «به بهانه برخى استدلال‌ها و مصلحت‌انديشى‌ها» بوده است، تناقض با اين ندارد كه اين مخالفت‌ها در زمره بحث عقل گرايى جاى نگيرد؛ زيرا روشن است كه ميان استدلال و توجيه براى مخالفت صريح با فرمان پيامبر(ص) با استدلال و توجيه براى ارائه تفسيرى ديگر از فرمان پيامبر(ص)، تفاوت بسيارى است.

شيخ فضل اللّه‌ نورى و اعتبار رأى اكثريت

در مقاله خود مدعى شدم كه «در ميان آثار شيخ هيچ جايگاه قابل دفاعى براى مراجعه به آراى عمومى و ترجيح رأى اكثريت ديده نمى‌شود». (٧٥) براى اين ادعا به تنها كلام صريح شيخ در باره رأى اكثريت استناد كرده‌ام . او در رساله حرمت مشروطه مى‌گويد: «اعتبار به اكثريت آراء به مذهب اماميه غلط است». (٧٦)

آقاى ابوالحسنى مدعى است شيخ «به نحو مطلق» با انتخابات و رأى اكثريت

(٧٥) همان، ش٥٧، ص١٦٦.
(٧٦) زرگرى نژاد، رسائل مشروطيت، رساله حرمت مشروطه، ص١٥٤.