فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٣٠١ - شيخ فضل اللّه نورى؛ مواجهه عقلانيتِ «وحىْ باور»؛با عقلانيتِ «خودبنيادِ» غربى على ابوالحسنى(منذر)

چند اختلافات ميان فقيهان و عالمان دينى موافق و مخالف مشروطيت در آن دوران، آشكار، شديد و در موارد مختلف بود، ولى علت بسيارى از اين منازعات، مباحث نظرى و اجتهادى نبود، بلكه اختلاف در ميزان آگاهى از موضوعات و مصاديق خارجى و نيز نوع نگاه آنان به وقايع و شخصيت‌ها و از همه مهم‌تر، آگاهى و درك آنان از تمدن غرب و مشروطيت و مؤلفه‌هاى آن، بيشترين نقش را در نزاع و اختلاف ميان فقيهان داشت. يكى از روشن‌ترين شواهد بر اين ادعا، عدم اختلاف آشكار ميان اين دو دسته از فقيهان در مباحث و موضوعات رايج و سنّتى فقه است... در عين حال نمى‌توان انكار كرد كه نگرش اجتهادى و نظرى و برخى از مبانى فقهى‌شان، در اين اختلافها تأثيرگذار بود...». (١٠) فراتر از اين، وى حتى شيخ را در عرصه تشخيص موضوع از ديگران جلوتر ديده و اذعان مى‌دارد كه: «در شناخت كلّى از بنياد تمدن غرب و اهداف و انگيزه‌هاى غرب زدگان داخلى، از كسانى چون نائينى آگاه‌تر بود و همين سبب شد كه به درك بهترى از نهضت مشروطيت و آينده آن دست يابد». (١١)

اما در كنار نكات نوعاً درست ياد شده، اما، با سخنان ديگرى راجع به شيخ در مقاله آقاى امامى روبه رو مى‌شويم كه از ديدگاه ما، جاى تأمل و بحث بسيار دارد:

١. شيخ فضل اللّه‌ نورى راجع به موضوع حاكميت در اسلام و مؤلفه‌هاى مشروطيت ـ برعكس نائينى كه به طور نسبى «فقيهى عقل‌گرا» است ـ رويكردى نسبتاً «تعبدگرا» دارد و مخالفت سرسختانه او با مشروطيت نيز (به مقدار درخور ملاحظه‌اى) ناشى از همين امر است. (١٢)

٢. شيخ، در عادات و آداب به جا مانده از گذشته ـ كه معلوم نيست وجه