را ـ در پرتو «نظارت و ولايتِ» فقيهان پارسا ـ به عرصه زندگى آورد و، به طور عالمانه، سيستماتيك و نظام‌مند، بر كرسىِ اجرا نشاند. آنچه را از دين كه در پهنه حيات فردى و اجتماعى بشر بدان عمل مى‌شود، تقويت كرد و آنچه را كه مغفول و مهجور مانده، «فقيهانه» شناخت و «دقيق و درست» به اجرا گذاشت.

او، خود در لايحه‌اى كه در ايام تحصن در حضرت عبدالعظيم عليه السلام (در بحبوحه مشروطه اول) انتشار داد، و پيشنويس آن به انشا و خط وى موجود است، صراحتاً بر اين نكته مُهر تأكيد نهاد:

«عَلَيْكُمْ بِطَلَبِ الْقانُونِ الاَساسىِّ الاسْلامى، ثُمَّ عَلَيْكُمْ بِطَلَبِ القانُونِ الاساسىِّ الاسْلامى، فانَّهُ مُصْلِحٌ لِدينِكُمْ وَ دُنْياكُمْ (٢)... .

اى برادر، نظامنامه [ = قانون اساسى]، نظامنامه، نظامنامه؛ لكن اسلامى، اسلامى، اسلامى؛ يعنى همان قانون شريعت كه هزار [ و [سيصد و اندى است در ميان ما هست و جمله[ اى [از آن ـ كه به آن، اصلاحِ مفاسدِ ما مى‌شود ـ در مرتبه اجرا نبود، حالا بيايد به عنوان قانون، و اجرا شود». (٣)

شيخ فضل اللّه‌ نورى، بر خلاف آنچه كه بسيارى كسان مى‌پندارند، به هيچ روى با استفاده از دستاوردهاى مثبت تمدن بشرى (در اينجا: تمدن جديد غربى) مخالف نبود، و حتى چنانكه صراحتاً از لوايح منتشره زير نظر وى در تحصن حضرت عبدالعظيم(ع) بر مى‌آيد (٤)، ورودش به جنبشِ عدالتخواهىِ منتهى به

(٢) بايد مؤكّداً قانون اساسى اسلامى را طلب كنيد، چرا كه اصلاح كننده امر دين و دنياى شما است.
(٣) رسائل، اعلاميه‌ها، مكتوبات... و روزنامه شيخ شهيد فضل اللّه‌ نورى، گردآورى محمد تركمان، مؤسسه خدمات فرهنگى رسا، تهران ١٣٦٢، ص ٣٥٦ و ٣٥٨. براى پيشنويس اين سند به انشاء و خط شيخ نيز ر.ك: مكتوبات، اعلاميه‌ها...، و چند گزارش پيرامون نقش شيخ شهيد فضل‌اللّه‌ نورى در مشروطيت، از همو، مؤسسه خدمات فرهنگى رسا، تهران ١٣٦٢، ص ١٠٦.
(٤) ر.ك: رسائل، اعلاميه‌ها...، همان، ص٢٦٠ـ٢٦١. متن اين سند خواهد آمد.