مفصل در مورد ماهيت ديه از حوصله اين تحقيق خارج است، ولى با توجه به ثمراتى كه بر آن مترتب مى‌شود، ابتدا به بيان اقوال مختلف در مسئله پرداخته و سپس نظر صحيح و برخى مرجحات آن را بيان مى‌كنيم.

در اين زمينه چهار ديدگاه كلى وجود دارد هر چند برخى از آنها به وجوه مختلفى تبيين شده است:

ديدگاه اول: عده‌اى از حقوقدانان، ديه را صرفاً «مجازات» مى‌دانند تا جايى كه از آن تعبير به كيفر نقدى كرده (٨) و براى آن مرجحاتى ذكر كرده‌اند. (٩)

ديدگاه دوم: برخى آن را تنها، جبران خسارت مالى مى‌دانند و از آن به غرامت مالى تعبير كرده‌اند (١٠) و حتى تصريح مى‌كنند كه ديه هيچ جنبه كيفرى ندارد. (١١)

ديدگاه سوم: ديه، هم مجازات و هم جبران خسارت مالى است. موادى از قانون مجازات، ديه را مجازات (ماده ١٢) و برخى آن را جبران خسارت مى‌دانند ( ماده١٥ و ٢٩٤). لذا عده‌اى از حقوقدانان براى رفع اين تناقص ظاهرى، بدين‌گونه جمع كرده‌اند كه ديه ماهيتى مركب از مجازات و جبران خسارت دارد (١٢) و به تعبيرى، ماهيتى تلفيقى براى ديه قائل هستند. (١٣) اينان ديه را نهاد حقوقى مستقل و جداگانه مى‌دانند كه نه در گروه مجازات‌هاى صرف مى‌گنجد و نه در حيطه مجازات‌هاى مدنى. (١٤)

(٨) جعفرى لنگرودى، محمد جعفر، دائرة المعارف علوم اسلامى قضايى، ج٢، ص٣٢٢.
(٩) صالحى، فاضل، ديه يا مجازات مالى، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى، ص٤٧.
(١٠) گرجى، ابوالقاسم، ديات، ص٢٨٦.
(١١) احمد ادريس ، عوض، ديه، ص٤٧.
(١٢) زراعت، عباس، شرح قانون مجازات اسلامى(بخش ديات)، ج١، ص٤١.
(١٣) عارفى مسكونى، محمد، ماهيت حقوقى ديه و تحليل ميزان و نوع آن، ص٦٦ .
(١٤) اباذرى فومشى، منصور، شرح قانون مجازات اسلامى، ص٣٦٢ ؛ مير محمد صادقى، حسين، جرايم عليه اشخاص، ص١٩٧.