فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٢ - ديه جراحات زن هرگاه به ثلث برسد آیة الله سيد محمود هاشمى شاهرودى
قرينهاى بر اين دانستهاند كه مراد از صدر روايات نيز «نرسيده به ثلث» است؛ در حالى كه امر بر عكس است و در اينجا ظهور صدر اين روايات مقدم بر ظهور ذيل آنهاست و تعارضى كه صاحب رياض ميان صدر و ذيل روايات دسته دوم پنداشته، در واقع ميان صدر و ذيل روايات دسته نخست وجود دارد، نه دسته دوم.
وجه تقدم ظهور صدر اين روايات همان است كه گفتيم هرگاه كميّت و مقدارى با عدد بيان مىشود ظهور در آن دارد كه آن عدد در موضوع حكم اخذ شده است، بنابر اين هرگاه گفته شود: «تا فلان عدد، حكم چنين است و هرگاه به آن عدد رسيد، حكم تغيير مىكند»، ظهور مجموع دو جمله در آن است كه عدد مذكور، عنوان مقدار و كمّيتى است كه موضوع آن حكم است نه عددى كمتر از آن، و گرنه بايد آن عدد كمتر نيز ذكر مىشد، يا گفته مىشد: «تا به آن عدد نرسد...» و براين اساس، بايد عبارت اين روايات چنين مىآمد: «المرأة تساوى الرجل في الدية مالم تبلغ الثلث» و گفته نمىشد: «تعاقله إلى الثلث». بنابراين، ظهور صدر اين روايات قرينهاى است بر اينكه مراد از جمله دوم: «فإذا بلغت الثلث رجعت إلى النصف»، بازگشت به نصف بعد از رسيدن به ثلث و در كمّيتهاى بالاتر از ثلث است. اين گونه استعمال الفاظ در چنين تركيب هايى نادر نيست. صاحب كشف اللثام در تعليقهاى بر فتواى مشهور، به همين معنا اشاره دارد:
... ولى چه بسا ممكن است از جمله «فإذا بلغت الثلث ارتفع الرجل...»، گذشتن از ثلث فهميده شود. چنين عبارتى براى بيان گذشتن از حدى، نادر نيست. شايد عبارت كتاب نهاية براى اشاره به همين معنا، چنين آمده است: «ديه زخم زن و مرد تا از ثلث نگذشته باشد، برابر است. هرگاه به ثلث ديه رسيد، ديه زن كم مىشود و ديه مرد زياد». (٣٦)
حاصل آنكه تصريح به عدد درصدر اين روايات، عرفاً قرينهاى است بر اينكه
(٣٦) كشف اللثام، ج١١، ص٤٧.