آن كشف نشده است. علاوه بر اين، كار اجتهادى نيز اقتضا مى‌كند كه با قرائت اين نصوص، فهم جديدى از آن به دست آيد تا پاسخگوى سؤال‌ها و اشكال‌هاى مطرح شده باشد. به همين دليل در اين نوشتار يكى از روايت‌هاى مشهور در فقه شيعه را مورد بررسى قرار مى‌دهيم و در آن از روش اجتهادى كه در بررسى نصوص دينى مورد استفاده قرار مى‌گيرد بهره مى‌جوييم و به طور دقيق شرايط خاص زمانى، سياسى و اجتماعى اين حديث را در بررسى دلالت و سند آن در نظر مى‌گيريم؛ زيرا توجه به اين گونه شرايط نه تنها در فهم روايت، بلكه در بررسى سند و در نتيجه در حجيت و يا عدم حجيت آن نيز تأثير گذار است.

ابتدا به معناى لغوى توقيع اشاره مى‌كنيم، سپس به بحث سند و چگونگى دلالت آن خواهيم پرداخت:

١. معناى لغوى توقيع

براساس تعريف كتاب «العين»، توقيع در كتاب به معناى الحاق چيزى به آن است. همچنين گفته شده كه توقيع به معناى اثر پالان بر پشت شتر است. (١)در كتاب «المعجم الوسيط» آمده است كه توقيع عقد و مانند آن به اين معنا است كه نويسنده عقد، اسمش را زير آن بنويسد تا به منزله امضا و اقرار آن باشد. (٢)

به نظر مى‌رسد توقيع به معناى هر اثر كتبى از نويسند است كه بر موافقت او با مضمون عقد يا نوشته‌اى كه به او منسوب است، دلالت دارد.

٢. تاريخچه توقيع

اگر چه توقيع‌هاى زيادى از امام مهدى (عج) به افراد فراوانى نوشته شده است ولى توقيعى كه به اسحاق بن يعقوب نوشته شده، به جهت اين كه به مسائل اساسى فقه مربوط مى‌شود

(١) براى آشنايى اجمالى با تاريخ پيدايش وتطورّ مذاهب چهارگانه اهل سنّت و مهم‌ترين ويژگى‌هاى هريك از آنها، مراجعه شود به كتاب «المذاهب الاسلامية الخمسه» كه توسط پنج دانشمند سرشناس از پنج مذهب فقهى بزرگ در اسلام، يعنى امامى، حنفى، شافعى، حنبلى و مالكى نگاشته شده است.
(٢) ترتيب كتاب العين، خليل، ص ٨٦٣.