ربيعه كه تمايل به فهمى از دين داشت كه حتى المقدور زواياى گوناگون آن براى عقلش آشكارباشد، از اين فتوا متحير و آشفته شد و به آن اعتراض كرد و اين نمونه كوچكى از ظهور ديدگاه عقل گرايى در فهم دين و تفاوت آن با انديشه تعبد گرا است.

محمد بن ادريس شافعى (م٢٠٤)، پايه گذار مذهب شافعى، در مكه به دنيا آمد و تحصيلات خود را در مدينه و با حضور در درس مالك به كمال رساند. او سپس راهى عراق شد و در درس محمد بن حسن شيبانى (م١٨٩) شاگرد ابوحنيفه حاضر گشت و بدين طريق با فقه آن ديار نيز آشنا گرديد. شافعى سفرهاى فراوانى كرد و سال‌هاى متمادى در مكه، بغداد، مصر و سرزمين‌هاى ديگر به سر برد و در فقه اصحاب حديث و اصحاب رأى متبحّر گشت و آنگاه كه پا به سرزمين مصر نهاد، مذهبى جديد در فقه بنيان نهاد كه با آنچه پيش از اين پذيرفته بود و به آن فتوا مى‌داد، تفاوت چشمگيرى داشت.

او هم بر آراى مالك خرده مى‌گرفت و هم نظرات ابوحنيفه را نقد مى‌كرد؛ اما در مجموع به اصحاب حديث گرايش بيشترى داشت و از اين رو به معتزله و علم كلام خوشبين نبود و از آموختن اين علم برحذر مى‌داشت. او همچون مالك، از قياس كمتر بهره مى‌گرفت و با تعيين حدود و ضوابطى براى آن از زياده روى در به كارگيرى آن در روند استنباط فقهى برحذر مى‌داشت. در مقابل ـ بر خلاف مالك ـ روايات مرسل را معتبر نمى‌دانست و اجماع اهل مدينه را حجّت نمى‌شمرد. وهبة‌الزحيلى در توصيف اجمالى مذهب شافعى مى‌گويد:

مهم‌ترين ويژگى‌هاى مذهب شافعى بدين قرار است: فروع فقهى را بر پايه قواعد و اصول استوار كرد و ميان مكتب حديث و مكتب رأى جمع نمود و قياس را پذيرفت، ولى اجتهاد به رأى را طرد كرد و به عمل به ظواهر نصوص

(٥٣) الموطّأ، ج٢، ص٨٦. جالب توجه اين است كه شبيه همين گفت و گو در منابع روايى شيعه از امام صادق(ع) و ابان بن تغلب نقل شده است: عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، و محمد بن اسماعيل، عن الفضل بن شاذان جميعاً، عن ابن أبي عمير، عن عبدالرحمن بن الحجّاج، عن أبان بن تغلب قال: قلت لابي عبداللّه‌ عليه السلام: ما تقول في رجل قطع اصبعاً من اصابع المرأة كم فيها؟ قال: عشر من الابل، قلت: قطع اثنين؟ قال: عشرون، قلت: قطع ثلاثاً؟ قال: ثلاثون، قلت: قطع اربعاً؟ قال: عشرون، قلت: سبحان اللّه‌، يقطع ثلاثاً فيكون عليه ثلاثون و يقطع اربعاً فيكون عليه عشرون؟! إنّ هذا كان يبلغنا و نحن بالعراق فنبرء ممّن قاله و نقول: الّذى جاء به شيطان، فقال: مهلاً يا أبان! هكذا حكم رسول اللّه‌ صلى اللّه‌ عليه و آله انّ المرأة تقابل الرجل إلى ثلث الدية، فإذا بلغت الثلث رجعت إلى النصف. يا أبان، انّك اخذتني بالقياس و السنة إذا قيست محق الدين(ر.ك: الكافي، ج٧، ص٢٩٩؛ وسائل الشيعه، ج٢٩، ص٣٥٢).