انديشمندان دينى در تفسير پيامهاى دينى مربوط به عقل نظرى، مانند خدا، آفرينش، جهان آخرت، فرشته، وحى، معجزه، عصمت و يا آموزه‌هاى مرتبط به عقل عملى، همچون هنجارها وناهنجارى‌هاى اخلاقى دينى، مقررات عبادى، معاملى و قضايى، از گرايش نسبى به يكى از اين دو رويكرد دور نبوده‌اند.

اين دو رويكرد پيوسته در تاريخ اديان، مكتب آفرين، انديشه زا و اختلاف برانگيز بوده است. از اين رو، انديشيدن در باره آن و سخن گفتن از آن و آنگاه داورى خردمندانه كردن، مهم‌ترين وظيفه هر پژوهشگر دينى است.

تأمّل در تاريخ معرفت دينى از پيدايى آن تاكنون و سيرتكوين و تحول انديشه‌هاى دينى، ما را به اين نكته راه مى‌نمايد كه ـ اگر نگوييم همه، دست كم ـ بسيارى از انديشمندان دينى پيش از آن كه با متون دينى مواجه شوند و در صدد تفسير پيام‌هاى درون دينى بر آيند، از يك داورى پيشين در باره فهم دين دور نبوده و نيستند. برخى دين را مالامال از راز، غيب و اسطوره مى‌دانند كه تحليل و كشف روابط ميان بسيارى از آموزه‌هاى آن از دسترس عقل بشرى دور است و از اين رو، اصرارى ندارند كه تفسيرهاى دينى را در چارچوب فهم و دانش بشرى جاى دهند. گروهى ديگر با گرايش به نقطه مقابل بر اين باورند كه دين حقيقتى چندان دور از عقلانيت بشرى نيست و سزاوار است تا حد ممكن تفسيرهاى عقل پسند از حقايق دينى ارائه كرد. اين، دو سر طيف انديشه دينى است كه در ميان آن، نحله‌هاى ميانه فراوانى با گرايش نسبى به هر دو سوى پديد آمده است.

شايد در اين تخاصم ديرين آنچه بيش از همه سزاوار گفت و گو بوده و بيش از همه مهجور مانده، سخن در باره همين پيش فرض نخستين است. داورى نهايى و علمى در باره اين پيش فرض وتعيين دقيق حدود و ثغور آن، كارى بس سترگ و چند سويه است.

در سلسله نوشتار حاضر سعى شده در باره گوشه‌اى از اين بحث گسترده و بنيادى كاوش شود و زاويه‌اى از آن ـ در حد توان ـ روشن گردد. از اين رو، محصول علمى مقاله