سيقول لك المخلّفون من الأعراب شغلتنا أمولنا وأهلونا فاستغفر لنا يقولون بألسنتهم مّا ليس فى قلوبهم قل فمن يملك لكم مّن اللّه شيا إن أراد بكم ضرّا أو أراد بكم نفعا بل كان اللّه بما تعملون خبيرا. [٤]

فتح (٤٨) ١١

٥٠) فريبكارى برخى باديه‌نشينان منافق عصر بعثت باتظاهر به ديانت و پنهان كردن بى‌ايمانى خويش، حتى براى پيامبر (ص):

وممّن حولكم مّن الأعراب منفقون ومن أهل المدينة مردوا على النّفاق لاتعلمهم نحن نعلمهم .... [٥]

توبه (٩) ١٠١

٥١) تعدّد عذاب دنيايى باديه‌نشينان منافق عصر پيامبر (ص):

وممّن حولكم مّن الأعراب منفقون ومن أهل المدينة مردوا على النّفاق لاتعلمهم نحن نعلمهم سنعذّبهم مّرّتين ثمّ يردّون إلى‌ عذاب عظيم. [٦]

توبه (٩) ١٠١

[١] ممكن است مقصود از «ما ينفق» به قرينه آيه ١٠٣ صدقه به صورت زكات باشد. (الميزان، ج ٩، ص ٣٧١)

[٢] برخى برآنند كه «مردوا» خبر است براى «من» در «من اهل‌المدينه» و «من» در اين‌جا اسم است (نه حرف) به معناى «بعض»؛ (تفسير التحريروالتنوير، ج ٦، جزء ١١، ص ٢٠) بنابراين با توجّه به اينكه درباره باديه‌نشينان تعبير به منافقون و درباره منافقان مدينه جمله «مردوا على النّفاق»- كه به معناى تمرين و ممارست و خو گرفتن بر نفاق است- به كار رفته است برداشت مزبور قابل استفاده است.

[٣] باديه‌نشينان منافق با اينكه انفاقهاى مالى را خسارت مى‌شمردند، امّا به جهت رياكارى، وجوه مالى را مى‌پرداختند. (الكشّاف، ج ٢، ص ٣٠٣؛ روح‌المعانى، ج ٧، جزء ١١، ص ٨)

[٤] از آنجا كه خداوند درباره آمرزش‌طلبى آنان مى‌فرمايد: اينان به آنچه مى‌گويند اعتقادى ندارند معلوم مى‌شود كه درخواست طلب آمرزش را تنها براى رياكارى بيان مى‌كردند.

[٥] اينكه حتى پيامبر (ص)- به رغم هوشمندى و زيركى‌اش- از نفاق آنان خبر نداشت معلوم مى‌شود كه آن منافقان، در نفاق خويش حيله‌گر و هوشمند بودند. (روح‌المعانى، ج ٧، جزء ١١، ص ١٥)

[٦] در اينجا دو گونه عذاب ذكر فرمود: يكى «سنعذبهم مرّتين» و ديگرى «ثم يردون الى عذاب عظيم» كه مقصود از دومى، عذاب بزرگ قيامت است و با توجه به تعبير «ثم» معلوم مى‌شود كه عذاب مورد نظر در «سنعذّبهم مرّتين» عذابهاى متعدّد دنيايى است. (تفسير التحريروالتنوير، ج ٦، جزء ١١، ص ٢٠)