تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٤٥ - نقد مرحوم مصنف بر كلام صاحب مفتاح الكرامه عليه الرحمه

فقهاء با مطرب بتعريف اهل لغت متّحد است كلام صحيحى نمى‌باشد.

مرحوم مصنّف به اينكلام سه اشكال دارند كه ملخّص آنها باين شرح است:

اشكال اوّل:

براى « طرب » كه مصدر ثلاثى مجرّد است يك معنى بيشتر نيست و آن عبارتست از خفّت و حالت سستى چه از نظر فقهاء و چه بتفسير اهل لغت پس اينطور نيست كه معناى اهل لغت با تفسير فقهاء فرق داشته باشد.

بلى، گاهى فقهاء آنرا در معناى حسن و رجوع (رجوع صوت) و امتداد استعمال نموده‌اند ولى اين استعمال، استعمال مجازى است يعنى از باب بكار بردن لفظ موضوع براى مسبّب در سبب مى‌باشد چه آنكه هركدام از حسن صوت يا رجوع صدا (چه‌چه زدن) و يا امتداد و كشيدن آواز سبب هستند براى عروض و حصول حالت خفّت و سستى در صاحب صوت يا مستمع و چون فرض كرديم لفظ « طرب » براى خصوص خفّت وضع شده قهرا استعمال آن در هريك از سه معناى مذكور از باب استعمال لفظ موضوع براى مسبّب در سبب مى‌باشد.

و بهرتقدير وقتى كلمه « طرب » بمعناى مزبور بود لفظ « مطرب » كه اسم فاعل از باب افعال است عبارت مى‌شود از صوتى كه حالت ياد شده را در شخص ايجاد مى‌كند چه از نظر اهل لغت و چه بتفسير فقهاء چه آنكه در غير اينصورت اگر بخواهيم « طرب » را بمعنائى غير از معنائى كه براى « مطرب » هست بدانيم اشتراك لفظى لازم مى‌آيد و آن مخالف با اصل است، مضافا باينكه در كتب لغت و تفسير فقهاء غير از معناى ياد شده يعنى حالت خفّت و سستى معناى ديگرى براى كلمه « طرب » ذكر نگرديده تا مطرب از آن مشتقّ باشد.

اشكال دوّم:

مرحوم صاحب مفتاح الكرامه ديده است فقهاء در تعريف غناء اطراب را بمعناى تحسين و ترجيع و مدّ الصّوت فرض كرده‌اند در حاليكه اهل لغت آنرا بمعناى خفّت دانسته‌اند لذا فرموده:

اطراب از نظر فقهاء با اطراب بتفسير اهل لغت فرق دارد، در جواب مى‌گوئيم:

همانطورى كه اهل لغت طرب را بمعناى خفّت مى‌دانند، فقهاء نيز آنرا چنين‌